HistoriaPatriotyczny Mel Gibson. Dlaczego amerykański hit pomija te zbrodnie?

Patriotyczny Mel Gibson. Dlaczego amerykański hit pomija te zbrodnie?

Kadr z filmu
Kadr z filmu / Źródło: Fot: materiały prasowe
Dodano 4
Film wyolbrzymia zbrodnie Brytyjczyków, pomijając zbrodnie amerykańskie.

Jakub Ostromęcki

„»Patriota« to film faszystowski (używam tego terminu w sensie dosłownym, nie jako synonimu »zła«) jak żaden inny od dziesięcioleci. Prezentuje głęboko czułostkowy kult rodziny, w rolach głównych osadzając nadzwyczaj aryjsko wyglądających bohaterów. W jednej ze scen płowowłose podrostki uzbrojone przez ojca stają się ekwiwalentem dzieci żołnierzy z formacji Werwolf”. To nie żart, ale prawdziwa recenzja filmu „Patriota”. W ten sposób wypowiedział się urodzony w USA Jonathan Foreman, jeden z bardziej znanych brytyjskich dziennikarzy, nominowany w 2010 r. do Nagrody Orwella. Film za negatywne przedstawienie Brytyjczyków został zmiażdżony w „The Guardian”. „Najnowszy bohater Mela Gibsona: gwałciciel, który polował na Indian dla zabawy” pisano w tytule. Lewicowi dziennikarze brytyjscy, gdy poszło o honor ich kraju, bardzo szybko zapomnieli o swoim internacjonalizmie: „Ludzie, tacy jak Marion [postać na której wzorowano głównego bohatera filmu – red.], popełnili okropności takie same, jeśli nie większe od tych, których dopuszczali się Brytyjczycy” – cytowano na łamach gazety historyka Christopher Hibberta. Oburzenie owo, jeśli oddzielić od niego ideologiczną histerię, ma pewne podstawy.

Jest rok 1776, Południowa Karolina. Kolonie w Ameryce Północnej powstały przeciw Wielkiej Brytanii. Benjamin Martin (Mel Gibson) farmer, wdowiec, ojciec siedmiorga dzieci, weteran wojen z Indianami i Francuzami, głosuje na lokalnym zgromadzeniu przeciw wojnie z Londynem. Przestrzega przed odwetem brytyjskiej armii na cywilach. Najstarszy syn wbrew woli ojca zaciąga się jednak do wojska. Mija kilka miesięcy i wojna trafia do majątku Martina. Psychopatyczny oficer brytyjskich dragonów, Tavington każe spalić dworek za udzielnie pomocy rannym żołnierzom amerykańskim i zabija jednego z młodszych synów Martina. W ten sposób grany przez Gibsona weteran staje po stronie powstania. Organizuje partyzantkę na bagnach, urządza zasadzki, okpiwa samego lorda Cornwalisa, cały czas szukając okazji do zemsty na mordercy swojego syna. Martin trafi w końcu na zbrodniarza podczas bitwy pod Cowpens. Promowanie wartości rodzinnych, tradycji wolnościowych i patriotycznych w kinie to rzecz chwalebna. Krytycy filmu (ci racjonalni) zarzucali wyolbrzymienie zbrodni Brytyjczyków (czy też lojalistów) przy pominięciu zbrodni amerykańskich oraz wybielenie Francisa Mariona, na którego czynach oparto postać filmowego Benjamina Martina.

SS w czerwonych kubrakach?

Świetną ilustracją kwestii wojennych okrucieństw popełnianych w obu Karolinach podczas amerykańskiej wojny o niepodległość jest artykuł amerykańskiego historyka Bena Rubina pt. „The rhetoric of Revenge: Atrocity and identity in the Revolutionary Carolinas” (Retoryka zemsty: okrucieństwa i tożsamość w Karolinach okresu rewolucji).

Czytaj także:
Kłamstwo „Imienia Róży”. Jak sfałszowano historię inkwizycji

„Ponieważ walka na południu miała w większości charakter nieregularny, prowadzona często przez jedną cywilną partię partyzancką przeciwko innej przy braku obecności sił regularnych, zachowanie w takim konflikcie było przede wszystkim zdeterminowane przez odruchy emocjonalne spoza tradycyjnego zachowania wojskowego”. Rubin wylicza winy obu stron: „Mordy, niszczenie mienia, samosądy, brak pardonu dla poddających się, brutalność wobec więźniów” – nigdzie jednak nie doszło do zastosowania zasady odpowiedzialności zbiorowej i spalenia żywcem w kościele rodziny partyzantów, co w filmie uczynił Tavington.

Rubin mówi też o nikłym wpływie czy to Waszyngtona, czy Cornwalisa na walki na południu: „Lokalni cywilni przywódcy podejmowali większość decyzji nie tylko co do tego, czy walczyć, lecz także – gdzie i jak”. W Karolinach nie było linii frontu czy nawet wyraźnych linii podziału między terytoriami lojalistycznymi i powstańczymi. Wrogość dzieliła nieraz miasta i rodziny – ludzi mających takie same obyczaje i kulturę.

W filmie Emmericha w ogóle nie widzimy partyzantów lojalistów („torysów”, jak ich wówczas zwano), a w rzeczywistości było ich niemal tyle samo co powstańców („wigów). Tylko jeden z lokalnych posiadaczy – zresztą bufon i arogant – staje zdecydowanie po stronie Brytanii. Zaciąga się do dragonów Tavingtona i staje się gorliwym wykonawcą okrutnych rozkazów pułkownika. Lojaliści w filmie są też skrajnymi idiotami. Pewna wyfiokowana dama na widok okrętu, który właśnie został wysadzony w powietrze przez partyzantów Martina, woła: „Och fajerwerki! Wspaniałe!”. Noszą się jak typowe fircyki. Powstańcy zaś na sposób bardzo praktyczny i nonszalancki – rozchełstane koszule i proste płaszcze. Kolejny raz mity, fobie i wzorce współczesnej Ameryki przenoszone są w realia o 200 lat wcześniejsze. Podobnie z kpinami z arystokratycznych manier Cornwalisa – dowódcy, który w rzeczywistości w czasie całej swej kariery nie wahał się iść w bój razem ze zwykłymi piechurami. Nic też nie wiadomo, aby którykolwiek z dowódców partyzanckich okpił go tak srodze, jako to pokazano w scenie z psami i wymianą jeńców.

W filmie partyzanci Martina zachowują się, z grubsza rzecz biorąc, odpowiednio. Warto zatem przytoczyć prawdziwą historię niejakiego Thomasa Browna. Był to lojalista z Augusty w Georgii, który odmówił podpisania artykułów bojkotujących brytyjski handel. Koloniści przywiązali go więc do drzewa, oblali stopy smołą i podpalili. Mimo potwornych oparzeń i utraty dwóch palców nieszczęśnik przeżył, stał się liderem lokalnej lojalistycznej milicji i od tej pory nie miał litości dla powstańców. Stosowanie odpowiedzialności zbiorowej i transferu odpowiedzialności stało się na południu regułą. Nawzajem oskarżano się o barbarzyńskie metody walki i łamanie prawa. „Część z nich była prawdziwa, część przesadzona, cześć zmyślona. Z tych trzech najwięcej przypada na tę drugą kategorię” – stwierdza Rubin.

Brytyjczycy na przykład bardzo serio traktowali zasady zwolnienia warunkowego. Partyzanci amerykańscy złapani powtórnie z bronią w ręku byli wieszani na najbliższym rynku czy drzewie. Powstańcy nie zamierzali oczywiście przestrzegać zakazów nałożonych przez władzę, której nie uznawali. Tak rodziła się spirala nienawiści. Krzywoprzysięzcy w oczach brytyjskich stawali się bohaterami Amerykanów. Jedni i drudzy partyzanci byli święcie przekonani, iż przeciwnik nie bierze jeńców. Po tym, jak Amerykanie dowiedzieli się iż pod Waxhaws lojaliści mordowali jeńców (powstańcza propaganda zwielokrotniła liczbę ofiar), sami zaczęli robić to samo w bitwie pod Kings Mountain. Film nie odnosi się do żadnej z tych bitew. Są za to dwie inne – pod Camden (wygrana Brytyjczyków) i pod Cowpens (wygrana Amerykanów) – obie przedstawione w miarę wiernie.

Bagienny watażka?

Pierwowzór Benjamina Martina to Francis Marion, amerykański dowódca z wojny o niepodległość, przez samego Tarletona przezywany „Bagiennym Lisem”. Dla Amerykanów jest tym, kim dla nas Bułak-Bałachowicz czy Langiewicz. „Terrorysta”, „gwałciciel” – czytamy natomiast w brytyjskiej prasie. Skąd te gorące słowa w ustach tak powściągliwego narodu? Chodzi o wojnę z Czirokezami, którą brytyjskie kolonie toczyły w latach 1758–1761. Marion wsławił się w niej straceńczym atakiem na Indian w wygranej przez kolonistów II bitwie pod Echoee. Wojna z Indianami obfitowała w okrucieństwa popełniane przez obie strony konfliktu. Zachowały się jednak listy Mariona, które przeczą obrazowi okrutnika: „Następnego ranka na rozkaz pułkownika Granta zaczęliśmy palić indiańskie chaty. Kilku z naszych zaczęło się przy owej okrutnej robocie dobrze bawić, rechocząc w niebogłosy. [...] Dla mnie był to jednak widok przerażający. »Biedne istoty« pomyślałem. »Nie powinniśmy żałować wam tak nędznych przecież domostw«. »Kto to zrobił? « zapytają wszak swoich matek. »Biali. Chrześcijanie nam to uczynili« będzie brzmiała odpowiedź. Tak to przez przeklętą mamonę naśladowcy Chrystusa zasiali ziarno nienawiści w duszach pogańskich dzieci”.


W filmie Martin wspomina swoją traumę z tamtej wojny – mówi jednak o torturowaniu czirokeskich wojowników i francuskich ochotników w zemście za bestialstwa popełnione przez nich dzień wcześniej. Francis Marion miał zatem na sumieniu więcej niż Benjamin Martin, na pewno jednak nie tyle, ile przypisują mu brytyjscy krytycy filmu.

Francis Marion i Benjamin Martin mijają się też w kwestii pacyfizmu. Marion nie stał się po wojnie z Czirokezami pacyfistą. Głosował za wojną z Londynem i przyjął dowództwo jednego z pododdziałów bez „dodatkowej motywacji” w postaci chęci pomszczenia syna.

Dragon potwór

Pułkownik William Tavington jest dowódcą brytyjskich dragonów o aparycji satanisty podrywacza. Jak wyznaje Cornwalisowi: „Mój ojciec zhańbił ród, a mnie samego pozbawił dzieciństwa”. Co dokładnie przeżył Tavington – nie wiadomo. Dość, że powstańców traktuje z zimnym okrucieństwem, a w przypominaniu Martinowi śmierci syna znajduje sadystyczną przyjemność. Jest perfidny. Rozkaz podpalenia kościoła pełnego kolonistów wydaje żołnierzowi pochodzącemu z ich miasteczka. Twardziel – do boju pod Cowpens rusza z rozoranym kulą bokiem. Ów sztandarowy bad guy wzorowany jest na postaci Banastre Tarletona, dowódcy sił brytyjskich na południu. Tarleton nie był bestią straszniejszą od innych dowódców lokalnych milicji tamtej wojny. Gdy zdobywał Charleston zwolnił wszystkich jeńców warunkowo (mieli nigdy więcej nie podnosić ręki na Koronę), zaś oficerów zatrzymał do czasu wymiany na jeńców brytyjskich. Przez swoich dragonów był lubiany.

Jak jednak pisze Rubin: „Jego imię szybko stało się synonimem brutalności”, do czego przyczyniła się oczywiście bitwa pod Waxhaws. Amerykańscy historycy dekonstruują jednakowoż mit Tarletona – potwora, przypominając, iż dowodzenie kawalerią w działaniach nieregularnych musi skończyć się prędzej czy później jakimiś aktami żołnierskiej samowoli. Pod Waxhaws pod Tarletonem ubito konia. Żołnierze wpadli w furię, myśląc, że właśnie zabito ich dowódcę. Sam Tarleton, żyw przecież, nie mógł przez długi czas powstrzymać ich agresji, która skupiła się na poddających się Amerykanach. J.A. Scotti kwestionuje w ogóle samą masakrę pod Waxhaws, uznając ją za wymysł lub wyolbrzymienie ówczesnej amerykańskiej propagandy.

Czytaj także:
Kit Carson - (nie)zapomniany bohater Dzikiego Zachodu

Na Tarletonie ciąży jeden czysto bandycki czyn, nieporównywalny jednak z tym, co wyprawia Tavington w filmie. Brytyjczyk natknął się kiedyś ma dom lokalnego dowódcy amerykańskiego Thomasa Sumtera. Spalił posiadłość, a sparaliżowanej żonie Amerykanina kazał patrzeć na ów akt dewastacji, zostawiając ją pośród zgliszcz. Kobieta nie umarła z głodu tylko dlatego, że ukradkiem jeden z żołnierzy włożył jej pod krzesło kawałek szynki. Sumter (zresztą półanalfabeta) palił z kolei posiadłości lojalistów. Za rok służby jego pułkownicy otrzymywali trzech niewolników ze zrabowanych dóbr, kapitanowie dwóch, porucznicy „półtora”, a szeregowcy jednego na 10 miesięcy.

Narodziny narodu

Najstarszy syn Martina wchodzi do kościoła podczas mszy. Zbiera ochotników do oddziałów swojego ojca. Mężczyźni, zrazu niechętni, zostają zbesztani za brak patriotyzmu przez jedną z niewiast – zakochaną zresztą na umór w młodym żołnierzu. Zawstydzeni obywatele zgłaszają się zatem do partyzantki. W tym samym momencie Martin starszy rekrutuje do powstańczych szeregów w mętnej spelunie. Szybko przekonuje się o panujących w niej nastrojach politycznych: na prowokacyjny okrzyk sławiący króla biesiadnicy reagują salwą rzuconych siekier, noży, kufli. Oddajmy głos Rubinowi: „W powszechnym mniemaniu rewolucja amerykańska to konflikt bazujący na wzniosłych i przemyślanych motywach. Jeśli nawet w niektórych przypadkach była to prawda, to częściej ludzie sięgali po broń, by pomścić zniewagi zadane im samym, rodzinom lub przyjaciołom”. Po masakrze pod Waxhaws mieszkańcy Karoliny, do tej pory neutralni, zaciągnęli się do milicji aby mścić się na Brytyjczykach. Ich dowódca – Daniel Morgan był dobrym socjologiem: wiedział, że łatwiej przekonać ziomków, by walczyli przeciw „Tarletonowi” niż przeciwko „Brytyjczykom”.

Nie można natomiast niczego zarzucić wątkowi niewolniczemu w filmie. Istotnie, wyzwoleńców można było znaleźć po obu stronach konfliktu. Według niektórych świadków pod Yorktown co czarty żołnierz armii amerykańskiej miał być niewolnikiem. Nie było też przeszkód, aby relacje pan – niewolnik układały się harmonijnie, tak jak w przypadku filmowego Martina. Nawet na południu bywało tak, że plantatorzy wyzwalali czarnych – choćby wzorem Rzymian – w nagrodę za pomnożenie majątku plantatora. Obok niewolników, którym się poszczęściło, istniała oczywiście cała rzesza nieszczęśników cierpiących z powodu działań wojennych tak samo jak reszta społeczeństwa.

Okładka miesięcznika Historia Do Rzeczy: 12/2017
Artykuł został opublikowany w 12/2017 wydaniu miesięcznika „Historia Do Rzeczy”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
/ pwł

Czytaj także

 4
  • Rysiu IP
    Film nakręcony w 2000 roku, czemu ta analiza teraz? Lewicy plują na Amerykę Trumpa poprzez stare filmy? Czy może ktoś podać jakiś polski film patriotyczny który nie idealizuje Polaków jako narodu samych bohaterów, wybrańców świata których jedynym błędem było nadmierne pomaganie innym narodom, którzy potem za te „pomoc” nam nigdy nie podziękowali. Polska podczas drugiej wojny to: Enigma-tylko wkład Polaków, Monte Cassino- Polacy samotnie, tam gdzie inni padli, Lenino, Jedwabne- to już nie my, itd, itp
    Pytanie dla autora, czemu teraz o tym filmie?
    Dodaj odpowiedź 2 5
      Odpowiedzi: 0
    • J.A.C IP
      Jakby to powiedzieć, historię piszą zwycięzcy
      Dodaj odpowiedź 1 0
        Odpowiedzi: 0
      • Porucznik Borewitch IP
        I tak mają czyli tak czy siak mieliby na pewno. To zresztą wynika chyba z destrukcji całej cywilizacji zachodniej. Pozostanie nam tylko dostosować się do Prawosławia
        Dodaj odpowiedź 0 1
          Odpowiedzi: 0
        • kryst63 IP
          Fatalna komunistyczna krytyka wspaniałego filmu Gibsona, jeśli Amerykanie nie przepędziliby Anglików i Francuzów, mieli by taki sam lewacki syf jak Canadyjczyki.
          Dodaj odpowiedź 7 2
            Odpowiedzi: 0

          Czytaj także