HistoriaObrotowy sojusznik. Rumuni byli pod tym względem rekordzistami

Obrotowy sojusznik. Rumuni byli pod tym względem rekordzistami

Spotkanie Iona Antonescu i Adolfa Hitlera w Monachium. 10 czerwca 1941 r. Fot. Bundesarchiv, Bild 183-B03212 / CC-BY-SA 3.0
Spotkanie Iona Antonescu i Adolfa Hitlera w Monachium. 10 czerwca 1941 r. Fot. Bundesarchiv, Bild 183-B03212 / CC-BY-SA 3.0 / Źródło: Wikimedia Commons
Dodano 3
W ciągu 30 lat pomiędzy rokiem 1914 a 1944 Rumunia sześciokrotnie zmieniała sojusze. Czy taka elastyczna polityka przyniosła jej korzyści?

Tymoteusz Pawłowski

Historię Rumunów dość łatwo można – w przeciwieństwie do dziejów innych narodów europejskich – prześledzić od samego jej początku. W 1878 r., z ziem wydartych imperium ottomańskiemu, powstało Królestwo Rumunii. Zjednoczyło ono w swych granicach Wołochów i Mołdawian, a następnie Siedmiogrodzian. Ten dość sztuczny projekt się powiódł, tak samo jak stworzenie wspólnego języka: ujednolicono dialekty, wyeliminowano z nich słowiańskie naleciałości i zastąpiono je neologizmami opartymi na łacinie i francuskim. Nowe królestwo otwarcie bowiem odwoływało się do rzymskich tradycji. Ukoronowaniem procesu była zmiana nazwy narodu: słowo „Rumȃni” zostało zastąpione „Romȃni”.

Szczególnie bliskie były kontakty z Francją. Na tyle, że w czasie I wojny światowej władze Bukaresztu zerwały sojusz z Habsburgami i latem 1916 r. – gdy Francuzi wykrwawiali się na polach wokół Verdun – Rumunia zaatakowała państwa centralne. Ofensywa ta zakończyła się fiaskiem i jeszcze przed zimą Rumuni musieli ewakuować zachodnią część kraju i skorzystać z militarnej pomocy Rosjan. Po wybuchu rewolucji bolszewickiej zostali jednak osamotnieni i zawarli separatystyczny pokój z państwami centralnymi. Uratowali swoją suwerenność, ale bardzo wysokim kosztem ekonomicznym i politycznym.

Nie był to jednak dla nich koniec wojny światowej: w listopadzie 1918 r. po raz kolejny zmienili strony i zaatakowali Austriaków oraz Węgrów. Prowadzenie takiej oportunistycznej Realpolitik przyniosło im sukces. Zjednoczyli niemal wszystkie ziemie, na których mieszkali Rumuni, i stworzyli Romȃnia Mȃre, czyli Wielką Rumunię. Oczywiście wzbudzili tym nienawiść sąsiadów, nie tylko zabierając im terytoria, ale także „rumunizując” mieszkających tam Węgrów, Niemców, Bułgarów i Rusinów. W latach 20. i 30. XX w. żadne inne państwo nie było tak zależne od przewagi militarnej nad sąsiadami jak Rumunia.

Mała Ententa i Rzeczpospolita Polska

Tuż po zakończeniu wielkiej wojny Romȃnia Mȃre wysyłała swoje wojska do walki z bolszewikami, Rusinami, Węgrami, znacznie pomagając Francji w stworzeniu tego, co później nazwano porządkiem wersalskim. Jednym z narzędzi jego utrzymania była Mała Ententa, czyli sojusz pomiędzy Rumunią, Czechosłowacją i Jugosławią, wymierzony przeciwko Węgrom i Austrii. Alianse, w których jedna ze stron nie ma interesu wspierać drugiej, nazywa się egzotycznymi. Mała Ententa była sojuszem podwójnie, a nawet i potrójnie egzotycznym. Każdy kraj miał bowiem wrogiego sobie sąsiada, z którym jego alianci mieli stosunki lepsze niż dobre. Panslawizm Pragi i Belgradu skazywał Rumunię na samotność w razie konfliktu z Moskwą.

Czytaj także:
Czołgi się psuły, a żołnierze gubili. Kompromitacja sowieckiego najazdu na Rumunię

Większe znaczenie miał dla Bukaresztu sojusz wojskowy z Polską, jako jedyny oferował bowiem pomoc w razie agresji sowieckiej. Często zapomina się o tym, że sojusz ten był dość skuteczny: pomimo że Rumunia była dużo słabsza militarnie od Związku Sowieckiego i pomimo że oba te państwa nie podpisały traktatu pokojowego, dopóki istniała Rzeczpospolita, dopóty nie groziła agresja ze wschodu. Jednak nawet w momencie upadku Polski los Rumunii nie był przesądzony. Jej bezpieczeństwo gwarantowali Francuzi i Brytyjczycy, którzy na przełomie 1939 i 1940 r. planowali stworzenie proalianckiego bloku na południu Europy i zaatakowanie stamtąd Niemiec oraz Związku Sowieckiego.

Alianci podpisali sojusze z niemal każdym – z wyjątkiem Bułgarii – państwem bałkańskim. Zainwestowali też mnóstwo pieniędzy, wykupując rumuńskie produkty, aby nie dostały się one w niemieckie lub sowieckie ręce. Starali się również uniemożliwić wywiezienie zakupionej już ropy: wyczarterowali niemal wszystkie barki pływające po Dunaju i nakazali właścicielom przeprowadzenie długich, kilkumiesięcznych przeglądów i remontów. Wreszcie zaopatrywali bałkańskie armie w najnowszy sprzęt wojskowy, rumuńskie lotnictwo zostało wyposażone m.in. we francuskie bombowce Potez oraz brytyjskie myśliwce Hurricane. Do alianckiego uderzenia z południa Europy jednak nie doszło.

Sojusznik aliantów

Wiosną 1940 r. Francja została rozbita, a jej wszyscy partnerzy – osamotnieni. Niemal nazajutrz po podpisaniu zawieszenia broni przez Francuzów rumuńskiemu posłowi w Moskwie postawione zostało ultimatum, w którym Sowieci – zgodnie z literą paktu Hitler-Stalin z 23 sierpnia 1939 r. – zażądali oddania im Besarabii. Prowincja ta należała do Rosji na przełomie XIX i XX w. Zażądali też oddania im północnej Bukowiny – terenu, który nigdy nie należał do carów i którego pakt z 23 sierpnia nie uwzględniał.

Rumuni szukali pomocy, ale zaoferowała ją tylko Turcja. Francuzi i Brytyjczycy byli przegrani, a Niemcy nie dość, że mieli okazję ich upokorzyć, to jeszcze mogli wykorzystać to ekonomicznie i gospodarczo. Tymczasem Armia Czerwona przygotowywała wielkie uderzenie, w którym miało wziąć udział ponad milion żołnierzy, tysiące czołgów i samolotów, a nawet wojska powietrznodesantowe. Rumuni przygotowywali się do obrony i najprawdopodobniej – tak jak Finowie kilka miesięcy wcześniej – zatrzymaliby Sowietów, obawiali się jednak, że gdy będą bronić wschodniej granicy, zostaną zaatakowani na południu i wschodzie. Władze w Bukareszcie uległy Sowietom i w przeciągu kilku dni na przełomie czerwca i lipca 1940 r. Armia Czerwona opanowała swoją zdobycz. Spośród ponad 3 mln mieszkańców tych ziem 200 tys. zdecydowało się ujść na zachód. Był to mądry wybór – z tych, którzy zostali, około 1 tys. zostało niemal od razu zamordowanych przez „wyzwolicieli”, a 8360 było skazanych na śmierć lub zamęczonych w ciągu kolejnego roku.

W sierpniu 1940 r. Rumunia stanęła na krawędzi wojny z Węgrami i Bułgarami, domagającymi się cesji terytorialnych. Zarówno Niemcy, jak i Sowieci popierali agresorów, jednak Włochy wystąpiły przeciwko nim, doprowadzając do międzynarodowych rozmów. Na podstawie decyzji arbitrażu wiedeńskiego Budapesztowi przekazano władzę nad Siedmiogrodem – na szczęście dla Bukaresztu nie w granicach sprzed 1918 r., tylko tym zamieszkałym przez Węgrów. Na podstawie zaś traktatu w Krajowie przekazano Sofii ziemie południowej Dobrudży. Także z tych prowincji przesiedlono kilkaset tysięcy Rumunów, co dodatkowo zdestabilizowało sytuację w królestwie.

Konduktor i generał

Nawet w czasach pokoju Rumunii było daleko do stabilności politycznej II Rzeczypospolitej. Tym bardziej że i osoba króla nie była bynajmniej ostoją monarchii. Karol II wcześnie zawarł morganatyczne małżeństwo z Zizi, córką generała, ale gdy tylko spłodził potomka, małżeństwo zostało rozwiązane, a księcia wydano za grecką księżniczkę Elenę. Karol szybko jednak zakochał się w Magdzie Lupescu, austriackiej Niemce żydowskiego pochodzenia z Siedmiogrodu, wyznającej katolicyzm. Razem spędzili całe życie, niezależnie od burz, które wokół szalały. Ze względu na swoją kochankę musiał zrezygnować z tronu na rzecz swojego syna, rozwieść się z księżną małżonką i wyjechać z kraju. Wrócił do niego w 1930 r., koronował się i twardą ręką rządził państwem: zawiesił konstytucję, zdelegalizował partie polityczne, wreszcie przyjął tytuł „conducătora”, czyli wodza narodu.

Latem 1940 r. król wziął na siebie odpowiedzialność za utratę trzeciej części swojego królestwa, postanowił jednak trwać przy władzy. Miało mu w tym dopomóc powołanie na stanowisko premiera Iona Antonescu, młodego generała, który w 1937 r. był krótko ministrem obrony narodowej (krótko, ponieważ z rozkazu Karola II został pozbawiony stanowiska i uwięziony). Antonescu objął urząd premiera, zmusił króla do abdykacji i przejął jego obowiązki. (Antonescu wolał jednak, żeby tytułowano go generałem, a nie „conducătorem”, choć taki tytuł również mu przysługiwał).

Ion Antonescu uzyskał władzę dzięki poparciu Legionu Archanioła, lepiej znanego pod nazwą jego organizacji paramilitarnej Żelazna Gwardia. Był to masowy ruch polityczny określany dziś jako „faszystowski”, choć z faszyzmem miał niewiele wspólnego. Przede wszystkim był to ruch religijny, mistyczny, oparty na prawosławiu; ruch, którego celem było przebudzenie i odnowa narodu rumuńskiego. Członkowie mieli walczyć ze złem nawet kosztem życia doczesnego. Karol II zwalczał legionistów wszelkimi metodami: między innymi rozkazał zadusić przetrzymywanego w więzieniu założyciela legionu Corneliu Codreanu (jego rodowe nazwisko – Zieliński – zdradza, jakie miał korzenie). Legioniści również byli pełni zapału: 21 września 1939 r. zamordowali premiera Rumunii Armanda Călinescu, na co król odpowiedział wymordowaniem kolejnych 253 członków Żelaznej Gwardii. Przed ich ciała przyprowadzano wycieczki studentów w nadziei, że taki przykład odstręczy ich od okazywania poparcia królewskim wrogom.

Nie przyniosło to oczekiwanych skutków. 6 września 1940 r. ogłoszono powstanie rządu narodowo-legionowego z Ionem Antonescu na czele. Przetrwał on raptem pół roku, po czym legioniści próbowali przeprowadzić zamach stanu, który został utopiony we krwi. Samodzielną władzę utrzymał generał. Niezależnie jednak od tego, kto rządził Rumunią, jej celem było odzyskanie utraconych ziem.

Sojusznik osi

Rumunii miała pomóc współpraca z III Rzeszą. Jednak Berlin był w tak dogodnej pozycji przetargowej, że mógł od Bukaresztu zażądać wszystkiego. Umowa gospodarcza była korzystna dla obu stron (przynajmniej w teorii) – za zboże i ropę Niemcy mieli płacić twardą walutą. W praktyce rozliczano się, płacąc dostawami uzbrojenia, po zmianie sojuszy Armię Rumuńską trzeba było bowiem przezbroić. Wyposażona była w broń francuską i polską, która gwałtownie straciła na wartości po upadku obu sojuszników: nie było nowych dostaw, części zamiennych, amunicji. Należało wymienić cały arsenał. Wraz z nowym niemieckim sprzętem przyszli nowi niemieccy instruktorzy i specjaliści, a wraz z nimi – utrata suwerenności już nie tylko politycznej i ekonomicznej, ale także militarnej.


Jesienią 1940 r. do Rumunii wkroczyły pierwsze jednostki Wehrmachtu. Początkowo miały one strzec naddunajskiej monarchii przed atakami Brytyjczyków, gdyż – zgodnie z sojuszem łączącym III Rzeszę i Związek Sowiecki – Rumunia należała do niemieckiej strefy wpływów. Wkrótce się okazało, że apetyty Stalina są coraz większe – szczególnie zależało mu na Bałkanach, by opanować wyjście na Morze Śródziemne. Coraz więcej formacji Armii Czerwonej zaczęło pojawiać się przy granicy z Rumunią. Dla Niemców utrzymanie królestwa było równie ważne, nie tylko z politycznego powodu: rumuńska ropa naftowa napędzała bowiem czołgi Panzerwaffe i samoloty Luftwaffe. Nad Dunaj wysyłano coraz więcej niemieckich dywizji w nadziei, że zniechęci to Rosjan do ataku. Wkrótce sztabowcy niemieccy wyliczyli, że zamiast przez długi czas utrzymywać na Bałkanach kilkadziesiąt dywizji do obrony przed Armią Czerwoną, lepiej rozbić ją w zmasowanym, ale krótkim uderzeniu, pozbywając się zagrożenia ze wschodu.

„Barbarossa”

22 czerwca 1941 r. rozpoczęła się operacja „Barbarossa”: Niemcy uderzyli na wschód. Ich najważniejszym sprzymierzeńcem była Rumunia, której rząd został poinformowany o tej akcji najwcześniej spośród innych sojuszników III Rzeszy. Bo i jej znaczenie było największe: mogła wystawić blisko 30 dywizji na bardzo istotnym, południowym skrzydle frontu, czyli tam, gdzie Sowieci zgromadzili najpotężniejsze siły i gdzie – w przeciwieństwie do północnego i centralnego odcinka frontu wschodniego – czerwonoarmiści nie poddawali się masowo, a walki były najcięższe.

Armia Rumuńska w czerwcu 1941 r. była wyposażona mniej więcej tak, jak Wojsko Polskie we wrześniu roku 1939. Polacy przekazali zresztą bardzo dużo sprzętu ewakuowanego po 17 września: artylerię, czołgi, samoloty. W czerwcu 1941 r. dwie trzecie rumuńskiego lotnictwa myśliwskiego stanowiły samoloty polskiej konstrukcji. Blisko połowa z nich to PZL-11: dokładnie takie same – lub nawet te same – jakie broniły Warszawy w 1939 r. Nieco słabsze niż polskie w 1939 r. było w 1941 r. wyposażenie dywizji rumuńskich w broń przeciwpancerną i przeciwlotniczą, bardzo podobne zaś były okręty obu marynarek wojennych. O ile Armia Rumuńska przed 1939 r. uchodziła za gorzej wyszkoloną niż polska, o tyle być może w swoim debiucie bojowym mogła wykorzystać to, czego nie mieli Polacy – doświadczenia dwóch lat nowoczesnej wojny.

W przeciągu trzech tygodni ciężkich walk wojska rumuńskie przeszły przez Prut, wyzwoliły Besarabię i północną Bukowinę, a następnie ruszyły dalej na wschód, za Dniestr. W sierpniu 1941 r. sukcesy wojenne Iona Antonescu zostały docenione – nagrodzono go stopniem marszałka Rumunii. Wydał wówczas rozkaz swojej armii – raczej wbrew woli narodu – aby kontynuowała walkę przeciwko bolszewizmowi. Przyniosło to opłakane skutki polityczne: w grudniu Wielka Brytania wypowiedziała wojnę Rumunii, a kilka dni później władze w Bukareszcie ogłosiły, że... wypowiadają wojnę Stanom Zjednoczonym. Niezależnie od tych kroków politycznych dywizje rumuńskie walczyły z Armią Czerwoną na Krymie, gdzie – już w 1942 r. – brały udział w zdobyciu Sewastopola, a następnie ruszyły w kierunku Wołgi.

Od Transnistrii do Stalingradu

Łupem wojennym wojsk marszałka Antonescu padły ziemie pomiędzy Dniestrem a Bohem, na których powstała nowa prowincja Wielkiej Rumunii – Transnistria. Okupacja ta nie należała do łagodnych. Piekło rozpętało się w październiku, gdy w stolicy prowincji – Odessie – sowieccy dywersanci wysadzili w powietrze kwaterę dowództwa jednej z rumuńskich dywizji. Dało to pretekst do eksterminacji miejscowej ludności – przede wszystkim Żydów. Byli oni obwiniani o współpracę z Sowietami, szczególnie na terenach Besarabii i północnej Bukowiny. Tam też – w Jassach – doszło do pogromu. Nie był on największy (zginęło w nim około 13 tys. Ludzi), ale najbardziej chyba znany. Jego świadkiem był m.in. Curzio Malaparte, który przedstawił go następnie w zbiorze wojennych reportaży pt. „Kaputt”.

Los rumuńskich Żydów zależał od tego, w której prowincji mieszkali. Szacuje się, że połowa z ponad 300 tys. żyjących w prowincjach odzyskanych od Związku Sowieckiego została zgładzona. Tych łatwo można było uznać za wrogów państwa i narodu. Żydzi mieszkający w zachodniej Mołdawii i na Wołoszczyźnie byli prześladowani politycznie i ekonomicznie, nie zostali jednak – pomimo niemieckich nalegań – wydani III Rzeszy. Wprost przeciwnie: 13 tys. z nich zostało ewakuowanych do Palestyny. Wreszcie spośród 150 tys. Żydów z Siedmiogrodu 120 tys. zostało zamordowanych przez Węgrów po 1944 r. Ostatecznie jednak blisko 300 tys. Żydów rumuńskich przeżyło wojnę.

Stalingrad

Wojna nie toczyła się po myśli marszałka Antonescu. Wielka letnia ofensywa na południu Rosji, w której brały udział dwie rumuńskie armie – Rumuni wysłali na front wschodni więcej żołnierzy niż wszyscy sojusznicy III Rzeszy razem wzięci – zakończyła się klęską pod Stalingradem. Często zapomina się o tym, że okazali się tam oni doskonałymi żołnierzami. W przeciwieństwie do Niemców – którzy poszli do niewoli – Rumuni z reguły wybierali walkę do samego końca.

Czytaj także:
Zbrodnie przywódcy Legionu Michała Archanioła. Jego wyznawcy mordowali ludzi w rzeźni

W 1943 r. olbrzymim wysiłkiem organizacyjnym i finansowym odbudowano rumuńskie siły zbrojne, ale nie wysłano ich na front. Miały bronić kraju, gdyby udało się namówić aliantów do podpisania zawieszenia broni i lądowania na Bałkanach. Jednak i Londyn, i Waszyngton odrzuciły rumuńską propozycję, wybierając na miejsce do lądowania Półwysep Apeniński. Jakby dla zaakcentowania odmowy rozpoczęli niszczące bombardowania rumuńskich pól roponośnych i miast.

Tymczasem ze wschodu nadchodziła Armia Czerwona i nowe dywizje rzucono do obrony kraju. Pierwszy sowiecki szturm na Rumunię wiosną 1944 r. trwał tyle samo, co fińsko-sowiecka wojna zimowa i przyniósł Sowietom takie same straty. W przeciwieństwie do Finów Rumuni jednak odrzucili agresorów. Po trzech miesiącach Sowieci znów zaatakowali i tym razem odnieśli sukces. Przede wszystkim polityczny: 23 sierpnia 1944 r. młody król Michał zadecydował o zdymisjonowaniu Iona Antonescu, zaprzestaniu walki z Sowietami i wysłaniu prośby o zawieszenie broni oraz możliwość walki po stronie aliantów.

Wyzwolenie?

Niemcy przeczuwali taki krok i poczynili odpowiednie przygotowania. Próbowali zająć zbrojnie Bukareszt i ogłosić powołanie życzliwego im rządu złożonego z Legionu Archanioła. Rumuni jednak – inaczej niż Włosi rok wcześniej – byli w stanie powstrzymać niemiecki zamach stanu, obronić stolicę i rozbić nacierające wojska niemieckie. 25 sierpnia wypowiedziano wojnę III Rzeszy.

Moskwa zgodziła się podpisać zawieszenie broni dopiero 12 września. Przez tych kilkanaście dni Armia Czerwona plądrowała i rujnowała Rumunię, rozbrajając formacje królewskiej armii i wysyłając młodych Rumunów na Syberię. Królestwo musiało jednak przetrwać za wszelką cenę, a to oznaczało walkę u boku Armii Czerwonej. Skrupulatnie policzono, że w walkach tych brało udział 538 tys. żołnierzy rumuńskich. Odebrali oni z rąk węgierskich Siedmiogród, brali udział w szturmie na Peszt, walczyli na Słowacji, a w maju 1945 r. doszli do rogatek czeskiej Pragi.

W tym czasie Sowieci zdobywali powoli władzę w Rumunii. Zastosowano „metodę salami”: najpierw stworzono wojskowy rząd fachowców, następnie rząd koalicyjny, zażądano wydania Iona Antonescu oraz jego współpracowników, wreszcie w 1947 r. zmuszono króla do abdykacji. W 1952 r. na czele państwa oficjalnie już stanął komunista Gheorghe Gheorghiu-Dej. Gwardią pretoriańską nowego reżimu były dwie rumuńskojęzyczne dywizje Armii Czerwonej (włączono je w skład Armii Rumuńskiej dopiero w sierpniu 1945 r.).

Wielokrotna zmiana sojuszy nie przyniosła Rumunii sukcesów. W kończącym II wojnę światową traktacie paryskim z 1947 r. nie uznano Rumunii – inaczej niż niemal 30 lat wcześniej – za sojusznika, ale za wroga. I jak wroga potraktowano. Bukaresztowi udało się odzyskać jedynie Siedmiogród, utracono zaś Dobrudżę Południową oraz Besarabię i północną Bukowinę. Rumuni musieli też zapłacić ogromną kontrybucję w wysokości 300 mln (ówczesnych!) dol. i pozostać w sowieckiej strefie wpływów.

Okładka miesięcznika Historia Do Rzeczy: 1/2013
Artykuł został opublikowany w 1/2013 wydaniu miesięcznika „Historia Do Rzeczy”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
/ pwł

Czytaj także

 3
  • jacqs IP
    Treść została usunięta
    Dodaj odpowiedź 3 4
      Odpowiedzi: 1
    • xxxxxxxxxxxxxxxx IP
      Warto pamiętać że Rumunia była rogatym sojusznikiem ZSRR,zwłaszcza za Ceaușescu który mieszał czysty stalinizm z rumuńskim nacjonalizmem, antywegierskim, antysłowiańskim, antycygańskim. Nawet wymyślił karkołomną syntezę Rumuni pochodzą od Daków i Rzymian. Dopiero w 1989 spisek w armii i bezpiece zwolenników Gorbaczowa i tych w aparacie i tych których w latach 70 i 80 pozbył się odsuwając na boczny tor,ponieważ podejrzewał ich o pracę dla KGB lub GRU, pozbawił go władzy i życia.
      Dodaj odpowiedź 13 0
        Odpowiedzi: 0

      Czytaj także