Chrzest Polski, Wołyń i Konstytucja 3 maja znikną z podstawy programowej?

Instytut Badań Edukacyjnych 22 października opublikował projekty nowych podstaw programowych dla liceów, techników i szkół branżowych. Dokumenty powstały w ramach reformy edukacji "Kompas Jutra" i zostały przekazane Ministerstwu Edukacji Narodowej.

Propozycje wywołały krytykę części środowisk zajmujących się edukacją. Szczegółową analizę przygotował dr Artur Górecki, dyrektor Centrum Edukacyjnego Ordo Iuris. Ekspert zestawił nowe projekty z obowiązującymi przepisami, stanem sprzed ograniczenia materiału w 2024 roku oraz modelem edukacji klasycznej.

Jego zdaniem proponowane zmiany prowadzą do osłabienia wspólnego kanonu wiedzy, który powinien stanowić fundament kształcenia młodych Polaków.

Chrzest Polski i Konstytucja 3 maja. Ekspert wskazuje na pominięcia

Najwięcej zastrzeżeń Góreckiego dotyczy projektu podstawy programowej z historii. Według jego analizy liczba działów w zakresie podstawowym została ograniczona z 59 do 29, a liczba szczegółowych wymagań z 230 do 103. Ekspert zwraca uwagę, że chociaż projekt zachowuje chronologiczny układ nauczania, znacząco ogranicza katalog wydarzeń i postaci wskazanych wprost jako obowiązkowe. Wśród pominiętych zagadnień wymienia Chrzest Polski. W wymaganiu dotyczącym początków państwa Piastów nie wskazano chrystianizacji, choć pojawia się ona w odniesieniu do Czech, Węgier i Rusi.

Dr Górecki zwraca także uwagę na brak bezpośredniego wymienienia Konstytucji 3 maja, agresji sowieckiej z 17 września 1939 roku, Armii Krajowej oraz Józefa Piłsudskiego. W projekcie zakresu podstawowego nie wskazano również z nazwiska prymasa Stefana Wyszyńskiego i ks. Jerzego Popiełuszki. Jan Paweł II został natomiast uwzględniony w zakresie rozszerzonym.

Według eksperta brak wyraźnego wskazania tych postaci i wydarzeń oznacza osłabienie gwarancji, że każdy uczeń otrzyma o nich odpowiednią wiedzę.

Rzeź wołyńska jako "konflikt z mniejszościami"

Szczególne kontrowersje budzi sposób przedstawienia rzezi wołyńskiej. Według analizy Góreckiego projekt umieszcza ludobójstwo wołyńskie wśród przykładów "konfliktów ludności polskiej z mniejszościami narodowymi". Ekspert krytykuje takie ujęcie, ponieważ nie wskazuje ono jednoznacznie sprawców i ofiar zbrodni. Przypomina jednocześnie, że polski Sejm oraz ustawodawca w 2025 roku określili zbrodnie dokonane przez ukraińskich nacjonalistów z OUN i UPA na Polakach jako ludobójstwo.

Jego zdaniem stosowanie ogólnego sformułowania o konfliktach narodowościowych może zacierać rzeczywisty charakter zbrodni i utrudniać uczniom zrozumienie jej historycznego znaczenia.

Dyrektor Centrum Edukacyjnego Ordo Iuris zwraca uwagę nie tylko na ograniczenie liczby wymagań, lecz także na sposób ich formułowania. Krytykuje między innymi dział zatytułowany "Historia w praktyce". W jego ocenie historia powinna służyć przede wszystkim poznawaniu przeszłości i rozumieniu procesów historycznych, a nie wyłącznie rozwijaniu umiejętności wykorzystywania wiedzy w praktyce. Górecki wskazuje również na częste odwoływanie się do współczesnych problemów. Jak zauważa, zmiany klimatyczne pojawiają się w projekcie czterokrotnie, także w kontekście przemian zachodzących w Rzeczypospolitej w XVII wieku.

Ekspert krytykuje ponadto brak słowa "prawda" w celach kształcenia oraz niewystarczające uwzględnienie wpływu chrześcijaństwa na współczesną kulturę.

"Dziady" i "Antygona" do wyboru. Spór o kanon lektur

Kolejnym przedmiotem krytyki jest projekt podstawy programowej z języka polskiego. W zakresie podstawowym zrezygnowano z systematycznego omawiania epok literackich w porządku chronologicznym. Taki układ pozostawiono przede wszystkim dla uczniów wybierających język polski na poziomie rozszerzonym.

Dr Górecki wskazuje, że lista lektur obowiązkowych została istotnie ograniczona. Wśród utworów wskazanych z tytułu znajdują się między innymi "Bogurodzica", pieśni i treny Jana Kochanowskiego, "Wesele", "Pan Tadeusz" i "Lalka" oraz fragmenty Biblii. Trzecia część "Dziadów" Adama Mickiewicza i "Antygona" Sofoklesa stają się natomiast przykładami utworów do wyboru.

Z kolei "Przedwiośnie" Stefana Żeromskiego, "Zbrodnia i kara" Fiodora Dostojewskiego oraz "Inny świat" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego znalazły się w obszernym katalogu propozycji. Lista liczy 287 pozycji i obejmuje zarówno klasykę literacką, jak i współczesne formy twórczości, w tym powieści graficzne czy utwory Taco Hemingwaya.

Ekspert Ordo Iuris zwraca również uwagę na sposób przedstawiania chrześcijaństwa oraz historii Kościoła. Według jego analizy redukcja materiału przeprowadzona w 2024 roku ograniczyła liczbę treści ukazujących chrześcijaństwo jako jeden z fundamentów europejskiej kultury. Nowy projekt nie przywraca tych zagadnień w zakresie podstawowym, a część kolejnych tematów przenosi do nauczania rozszerzonego.