Wiceprezes IPN nagrodzony za upamiętnianie Polaków ratujących Żydów
Kapituła Nagrody im. bp. Romana Andrzejewskiego zdecydowała, że wyróżnienie za rok 2025 otrzyma dr Mateusz Szpytma, historyk, współtwórca Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej, badacz ruchu ludowego w Polsce oraz wiceprezes Instytutu Pamięci Narodowej.
Tym samym Kapituła doceniła inicjatywę stworzenia Muzeum we wsi Markowa na Podkarpaciu, co przyczyniło się do procesu beatyfikacyjnego Rodziny Ulmów i ustanowienia 24 marca jako Narodowego Dnia Pamięci Polaków ratujących Żydów.
– Uhonorowaliśmy olbrzymią pracę naukową i popularyzatorską laureata, bo jest to historyk i badacz ruchu ludowego w Polsce, a szczególnie tego bardzo tragicznego okresu powojennego, kiedy komuniści niszczyli ruch ludowy. Dr Mateusz Szpytma angażując się w sprawę powstania Muzeum Rodziny Ulmów ukazał inny obraz rolników w tamtych czasach – mówi przewodniczący Rady Fundacji Solidarna Wieś Sławomir Siwek.
"Ukazał inny obraz wsi i rolników w brutalnych czasach wojny"
"Józef i Wiktoria Ulmowie byli ludźmi, którzy z wyznawanych wartości czerpali odwagę i siłę, ale także inspirację dla własnego rozwoju, pogłębiania wiedzy, aktywności społecznej i rozwijania zainteresowań kulturalnych. Tworzyli formację inteligencji wiejskiej, fenomen nie często dostrzegany przez badaczy ówczesnej sytuacji i zachowań mieszkańców wsi" – czytamy w komunikacie na stronie Episkopatu Polski.
Nagroda im. ks. bp. Romana Andrzejewskiego, wieloletniego duszpasterza rolników, jest przyznawana od 22 lat za szczególne zasługi dla wsi i rolnictwa, ich rozwoju gospodarczego, kultury, troski o tradycję, środowisko naturalne oraz obrony godności rolników. Wśród laureatów znaleźli się m.in. prymas Polski kard. Józef Glemp, dr Barbara Fedyszak Radziejowska, Roman Kluska, Zespół "Mazowsze" oraz "Solidarność" Rolników Indywidualnych.
Za dobro zapłacili najwyższą cenę
24 marca 1944 r. Wiktoria i Józef Ulmowie oraz ich siedmioro dzieci zginęli z rąk niemieckich oprawców z powodu ukrywania kilku żydowskich rodzin.
Ulmowie byli zwyczajną polską rodziną, która w czasie największej próby zachowała się "jak trzeba". Choć wiedzieli, że grozi im kara śmierci, postanowili pomóc kilku żydowskim rodzinom. W Markowej nie byli jedyni. Kilku ich sąsiadów także pomagało Żydom przeżyć wojenne piekło. II wojnę światową przeżyło w Markowej co najmniej 21 Żydów.
13 września 1995 r. małżeństwo Ulmów zostało pośmiertnie odznaczone medalem "Sprawiedliwy wśród Narodów Świata". 25 stycznia 2010 r. prezydent Lech Kaczyński nadał im pośmiertnie Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski.
W marcu 2016 r. w Markowej otwarto Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów. Natomiast 10 września 2023 r. cała rodzina, w tym nienarodzone jeszcze dziecko Ulmów, została beatyfikowana.