Przez piekło historii – wierna do końca
„Zofia Kossak, bohaterska Polka, katoliczka, która swoim życiem dokumentowała głębię swej wiary, wspaniała pisarka, jest prawie nieobecna w naszym życiu publicznym, a do niedawna także w polskiej szkole” – zauważa Czesław Ryszka w najnowszej książce „Historia i świętość. Zofia Kossak biografia ilustrowana”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Biały Kruk. Autor podejmuje próbę przywrócenia pamięci o jednej z najważniejszych postaci polskiej literatury XX wieku – wybitnej pisarki katolickiej, która przez lata pozostawała na marginesie debaty publicznej, mimo że należała do najbardziej wyrazistych świadków dramatycznych doświadczeń swoich czasów.
Jej biografia w przejrzysty sposób ukazuje skalę historycznych doświadczeń: wojnę i okupację, działalność konspiracyjną, współtworzenie struktur pomocy Żydom w ramach „Żegoty”, doświadczenie Auschwitz, a także powojenne wykluczenie i przymusową emigrację. W tym ujęciu książka Czesława Ryszki wykracza poza ramy klasycznej biografii – staje się opowieścią o człowieku zanurzonym w historii, który mimo jej dramatycznych zwrotów zachował wewnętrzną spójność i wierność wyznawanym wartościom.
Życie wpisane w dramat XX wieku
„Niebywale trudne były koleje życia Zofii Kossak, wypełnionego tragicznymi wydarzeniami, walką z mocami zła. Jeśli potrafiła je pokonać, zawdzięczała to sile wiary, kultywowaniu wartości rodzinnych i polskich, wypływających z tysiącletniej chrześcijańskiej historii naszego narodu. Wiara dawała jej siłę i odwagę do działania na co dzień. Na wierze oparła także swoją twórczość, traktowaną jako służba Bogu, ludziom i ojczyźnie. Z wiary płynęła jej pogoda ducha, życzliwość wobec bliźnich. Wiarę rozumiała jako bezgraniczną ufność Bogu, jako próbę spośród największych prób” – czytamy w książce.
To właśnie głęboka wiara pomogła jej przetrwać piekło Wołynia podczas wybuchu rewolucji bolszewickiej, opisane w „Pożodze”, a potem Pawiak i niemiecki obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau, udokumentowany w książce „Z otchłani”. Zofia Kossak była pierwszą pisarką na świecie, która w swoich dziełach pokazała porażające zło dwóch największych totalitaryzmów XX w.: komunizmu i nazizmu.
„W Pożodze uchwyciła istotę rebelii komunistycznej, a na kartach Z otchłani opisała mechanizmy zbrodni niemieckiego nazizmu. Postrzegała te miejsca i wydarzenia jako doświadczenie skrajnego zła, ale jako osoba wierząca widziała w tym ludzki grzech, który podlega odkupieniu. Nawet w tak okropnych sytuacjach starała się dostrzec w każdym godność człowieka, często zagubionego i słabego, ale zaprogramowanego do bycia pielgrzymem w drodze do Królestwa Bożego. W tej spójności życia i twórczości pisarki należy widzieć i oceniać jej osobę oraz dzieło”.
Patriotka i bohaterka najwyższej próby
Zofia Kossak należała do najważniejszych postaci polskiego podziemia. „W 1941 r., wraz ze świeckimi przyjaciółmi oraz ks. Edmundem Krauzem z parafii pw. Świętego Krzyża w Warszawie, utworzyła Front Odrodzenia Polski, odwołujący się do nauki społecznej Kościoła katolickiego. W tej katolickiej organizacji działał m.in. Jan Karski, który wielokrotnie mówił, że największy wpływ na jego postawę życiową i światopogląd miała właśnie Zofia Kossak. Ona jest najszlachetniejszym płomieniem Polski podziemnej – wspominał po latach Karski. Podobnie Władysław Bartoszewski, jej współpracownik i sekretarz, powiedział, że zetknięcie z Zofią Kossak przekonało go, iż ma do czynienia z człowiekiem, dla którego Bóg i ojczyzna to nie są hasła, to jest treść codziennego postępowania, choć tych haseł nie używała. Skąd to światło jej postaci?”.
Książka Czesława Ryszki ukazuje Zofię Kossak nie tylko jako wybitną pisarkę, lecz przede wszystkim jako świadomego uczestnika historii, który nie wycofał się w obliczu dramatycznych wydarzeń. Jej życie stało się świadectwem wierności wartościom, które mimo presji i trudnych doświadczeń pozostały niezmienne. Ta konsekwencja sprawia, że jej biografia wykracza poza literaturę i nabiera wymiaru moralnego. „Należy ufać, że ukazanie przykładu jej świątobliwego życia będzie miało duże znaczenie dla nowej ewangelizacji Kościoła w Polsce” – podkreśla Czesław Ryszka.
Fragmenty książki „Historia i świętość. Zofia Kossak biografia ilustrowana”, autorstwa Czesława Ryszki. Śródtytuły pochodzą od redakcji.