Co kierowało zamachowcem z Krakowa? Psycholog stawia hipotezy

Do zamachu doszło w sobotę po południu na Rynku Głównym w Krakowie.

24-letni Michał Oksiński wjechał samochodem na płytę rynku, a następnie otworzył ogień z broni automatycznej do przypadkowych osób. Zginęło sześć osób, a 16 zostało rannych, w tym dwóch policjantów. Sprawca został postrzelony.

W mieszkaniu rodziny napastnika w Ostrowcu Świętokrzyskim policjanci znaleźli ciała trzech członków jego najbliższej rodziny: matki, ojca oraz siostry.

Z ustaleń krakowskiej policji, która dostała się do komputera zamachowca, wynika, że od wielu tygodni interesował się seryjnymi zabójcami. Wyszukiwał informacje o Andersie Breiviku, Charlesie Mansonie oraz Tedzie Kaczynskim. Wiemy też, że przed zamachem zamówił przez internet naszywki, które miał na sobie podczas strzelaniny.

Co mogło kierować zamachowcem z Krakowa? Psycholog stawia hipotezy

Maria Rotkiel, psycholog, pytana przez DoRzeczy.pl o to, co może się dziać w głowie młodego człowieka, który najpierw zabija swoją rodzinę, a następnie dokonuje zamachu na przypadkowych ludzi, wyjaśniła, że na początku należy zaznaczyć bardzo ważną kwestię, a więc to, co może na tym etapie w przestrzeni medialnej zrobić psycholog, to jest wyłącznie postawienie hipotez opartych na wstępnych informacjach, z których nie wszystkie mogą być w najbliższej przyszłości potwierdzone.

– Po drugie – psycholog nie ma prawa diagnozowania konkretnej osoby. Więc to, co mogę zrobić, to podzielić się hipotezami i podzielić się informacjami, które w psychologii udało się zebrać na podstawie podobnych tragicznych wydarzeń, które zostały już fachowo przeanalizowane i z których wyciągnięto rzetelne merytoryczne wnioski. I kolejna uwaga – szukanie zrozumienia to nie usprawiedliwianie. Tylko wnioski i zrozumienie pozwalają na działanie, które w przyszłości może zapobiec podobnym tragediom – wyjaśniła.

Hipoteza dotycząca choroby psychicznej lub zaburzenia osobowości

Psycholog zauważyła, że „pierwsza hipoteza, która często potwierdza się w badaniach psychologicznych przebiegu takich wydarzeń i profilu sprawców, to hipoteza dotycząca choroby psychicznej lub zaburzenia osobowości, to hipotetycznie może być na przykład osobowość psychopatyczna lub socjopatyczna”.

– Prawdopodobna hipoteza to również choroba psychiczna, której elementem są stany psychotyczne, powodujące urojenia, które mogą prowadzić do zachowań agresywnych. Czyli to są osoby, które działają pod wpływem imperatywu nakazującego im zrobienie czegoś takiego. Może mieć to miejsce w przebiegu różnych chorób psychicznych o komponencie psychotycznym – podkreśliła.

Psycholog wyjaśniła, że „psychoza to jest, mówiąc bardzo ogólnikowo, między innymi nieodróżnianie własnych wytworów fantazji od rzeczywistości”.

– Trzeba w tym miejscu zaznaczyć bardzo kategorycznie, że absolutnie nie wolno stawiać znaku równości pomiędzy chorobą czy zaburzeniem psychicznym, a zachowaniami agresywnymi. Większość pacjentów cierpiących na choroby psychiczne lub zaburzenia osobowości, to nie są osoby, które zachowują się w sposób agresywny. Jeżeli już, to częściej zachowują się autoagresywnie. To bardzo ważna informacja, bo nie możemy przy okazji takich tragedii stygmatyzować osób cierpiących na choroby psychiczne – podkreśliła.

Osoba, która nie przejawia żadnych objawów choroby psychicznej, ale jest w kryzysie

Maria Rotkiel, mówiąc o kolejnej bardzo ważnej hipotezie, zauważyła, że „takich czynów może się dopuścić osoba, która nie przejawia żadnych objawów choroby psychicznej, ale jest w kryzysie”.

– Czyli gdyby była zbadana wcześniej lub zbadana tuż po takiej tragedii, mogłoby się okazać, że nie jest to osoba, która w badaniu psychologicznym i psychiatrycznym spełnia kryteria jakiegoś zaburzenia czy choroby psychicznej. To może być osoba w kryzysie psychicznym, który jest wywołany jakimś trudnym, traumatycznym doświadczeniem, w kryzysie, który objawia się utratą zdolności oceny swojego zachowania i nieradzeniem sobie z trudnymi emocjami, taka osoba odczuwa ogromne zagrożenie często też silny lęk lub złość. Nie radząc sobie z napięciem rozładowuje je poprzez agresję a jedyne rozwiązanie, które wydaje się jej możliwe to agresja – podkreśliła.

Zwróciła uwagę, że „takie przypadki często dotyczą osób, które dopuszczają się tak zwanego rozszerzonego samobójstwa”. – Czyli bardzo trudna sytuacja życiowa, jakiś dramat, problem wydający się katastrofą nie do rozwiązania mogą spowodować załamanie, które skutkuje tragicznymi decyzjami – dodała.

Fascynacja skrajnymi ideologiami

Maria Rotkiel zaznaczyła, że „w przypadku tej tragedii, jaką był zamach w Krakowie, która nas wszystkich dotknęła pośrednio lub bezpośrednio, ważnym wątkiem są informacje, które zaczynają być potwierdzone – że był to młody człowiek zafascynowany albo jakąś skrajną ideologią albo skrajnymi postawami osób, które w niedawnej historii dopuściły się takich czynów”.

– Ta fascynacja jest tu niezwykle ważną informacją, z tego względu, że ona nam może pomóc w zaplanowaniu profilaktycznych działań związanych i z monitorowaniem przestrzeni mediów, i z większą uważnością szczególnie na młodych ludzi, którzy zaczynają się takimi treściami fascynować – mówiła.

Zdaniem psycholog „warto też zaznaczyć, że naprawdę nie ma znaczenia, czy to fascynacja dotycząca ideologii skrajnie prawicowej, czy skrajnie lewicowej, czy religijnej, czy jakiejkolwiek innej”.

– Ważne jest to, że najczęściej to jest fascynacja skrajnymi treściami, czyli fanatyzm, a niestety fanatyzm często prowadzi do ekstremalnych zachowań autoagresywnych lub agresywnych – podkreśliła.

Psycholog wytłumaczyła, że „fanatyzm i skrajne ideologie bardzo często dzielą świat w sposób czarno-biały, na tych dobrych i tych złych, nie ma nic po środku, nie ma żadnej tolerancji, żadnej wyrozumiałości, żadnej próby zrozumienia, żadnej próby życia wspólnie i zaakceptowania różnorodności”.

– To, co zwraca moją uwagę, jako psychologa, to bardzo częsty wątek w takich tragediach, że sprawca był zafascynowany fanatycznymi, skrajnymi ideologiami. Czasem są to ideologie religijne, które – co do zasady – powinny przecież nieść pozytywne przesłania. Często to były ideologie polityczne, światopoglądowe, ale tak naprawdę to ich skrajność wypaczała treści, a nie sama ideologia. W samej ideologii prawicowej czy lewicowej nie powinniśmy się doszukiwać czegoś skrajnie niebezpiecznego. To fanatyzm, naciąganie pewnych treści i idąca za tym nienawiść do myślących inaczej, sprawia, że one zaczynają być niebezpieczne – powiedziała.

Co się działo w głowie Michała Oksińskiego?

Maria Rotkiel stwierdziła, że „próbując się pochylić nad tą konkretną tragedią, to skłaniałabym się ku takiemu wątkowi – zafascynowanie skrajnymi i agresywnymi treściami młodego, jeszcze niedojrzałego człowieka o chwiejnej i delikatnej psychice”.

– Możliwe, że już wcześniej miał on jakieś trudności i wyzwania natury psychicznej czy problemy, z którymi nie potrafił sobie poradzić. Jeżeli taki młody człowiek o delikatnej, chwiejnej emocjonalnie psychice, natrafia na agresywne, inwigilujące treści, które mogą modelować, nawoływać, podpowiadać, sugerować zachowania agresywne, to niebezpieczeństwo, że się zafascynuje taką ideologią i będzie się na przykład z jakimś sprawcą przemocy identyfikował, jest bardzo duże – oceniła.

Doświadczenie przemocy w dzieciństwie?

Podkreśliła przy tym, że jest możliwe również, że „okaże się, że jakieś wątki z życia osobistego będą miały znaczenie, dlatego że kolejna ważna rzecz, którą psycholog powinien powiedzieć jest taka, że do takich tragedii może prowadzić doświadczenie przemocy w dzieciństwie”.

– Stąd ważna uwaga, iż wiele czynników składa się na obraz sprawcy przemocy. Rzadko jest tak, że tylko jeden czynnik jest jednym uzasadnieniem i jedyną genezą takiego zachowania. Najczęściej to kilka czynników – wyjaśniła.

Psycholog zaznaczyła, że „patrząc na to diagnostycznie, ale ogólnie, możemy powiedzieć, że jest to pewna tendencja w psychice, w sposobie funkcjonowania, wynikająca z trudności psychicznych tej osoby, ale niekoniecznie chorób i zaburzeń oraz wyzwalające agresję czynniki zewnętrzne”.

– Stąd ważnym wątkiem w analizie jest również biografia tej osoby. Bo trudne wydarzenia, czy osobiste traumy, w zetknięciu z agresywnymi treściami, które stały się inspiracją oraz brak pomocy i wsparcia otoczenia, mogą mieć tragiczne skutki – dodała.

Fascynacje sprawców treściami, które znajdują w internecie

Zdaniem Marii Rotkiel „jednak czynnikiem, który – jej zdaniem – możemy na tym etapie rozpatrywać przede wszystkim, analizować i starać się wyciągnąć wnioski, to są fascynacje sprawców treściami, które znajdują w internecie”. – To jest o tyle ważne, że musimy się zastanowić, czy mamy jakieś narzędzia, które mogą negatywny wpływ mediów, głównie internetu ograniczyć – powiedziała.

Dlaczego nikt nie reaguje, skoro ktoś mówi wprost, że chce zostać zamachowcem?

Na uwagę, że w przypadku młodego nożownika, który zabił panią woźną w szkole, jego siostra mówiła, że jej brat mówił o tym, że chce na przykład „spalić kościół”, ale rodzina to odbierała jako żarty. Z kolei w przypadku zamachowca z Krakowa, jakaś jego koleżanka mówiła, że on wspominał, że chce zostać zamachowcem. Psycholog pytana, dlaczego ludzie nie reagują, tylko odbierają to jako żarty, skoro ktoś im mówi wprost takie rzeczy, odpowiedziała, że „na takie wyznania często nie reagujemy z kilku powodów”.

– Po pierwsze – nie dopuszczamy ich do swojej świadomości, jest nam bardzo trudno przyjąć fakt, że coś takiego w naszej przestrzeni życiowej mogłoby się wydarzyć oraz że osoba, którą znamy mogłaby zrobić coś takiego. Po drugie – jeżeli byśmy potraktowali to naprawdę poważnie, to musielibyśmy coś z tym zrobić, więc niestety jesteśmy troszkę wygodny i leniwi, bo reakcja to konieczność poświęcenia czasu tej osobie, uwagi, a możliwe, i podjęcie działań, na przykład konieczność skontaktowanie się z jakimś specjalistą, albo zgłoszenia tego faktu służbowom, więc jest to pewna praca, którą musielibyśmy wykonać. Nam jest wygodnie przyjąć, że to jest pewnie „gadanie głupot”, albo jakiś żart – tłumaczyła.

Psycholog podkreśliła, że „kolejny ważny czynnik jest taki, że my po prostu jesteśmy znieczuleni na takie informacje”.

– Jest tyle wątków w naszej przestrzeni, gdzie ktoś czy opowiada, czy relacjonuje, czy powołuje się na jakieś agresywne zachowania, a tego jest tyle, że jesteśmy odwrażliwieni. Nasza uwaga już nie zatrzymuje się w momencie, kiedy natrafiamy na takie treści, ponieważ my jesteśmy nimi epatowani. Nie mamy siły, trochę nie mamy przestrzeni w naszych głowach, trochę nam się nie chce przy tym zatrzymać. Poza tym kierujemy się mechanizmem wyparcia, czyli udajemy, że to jest abstrakcyjne i traktujemy to jako nieprawdopodobne, że nie bierzemy tego na poważnie – mówiła.

Psycholog radzi, jak rozmawiać z dzieckiem

Maria Rotkiel zaapelowała, abyśmy byli jednak bardzo czujni, „szczególnie jeżeli widzimy lub słyszymy, że dzieci i młodzi ludzie fascynują się czy wypowiadają się w taki sposób, który jest nacechowany agresją”.

– Starajmy się porozmawiać i nie bójmy się skonsultować z psychologiem. Możemy nawet zadzwonić, umówić się na konsultację online i porozmawiać z psychologiem. Specjaliście możemy powiedzieć np.: „Moje dziecko ostatnio czyta, ogląda treści, które są nacechowane agresją. Mam takie poczucie, że go to interesuje, co ja mam konkretnie zrobić?” Psycholog podpowie przebieg rozmowy, wypyta o szczegóły. Na szczęście sama fascynacja nie musi koniecznie prowadzić do tego, że młody człowiek zrobi coś tak strasznego, bo bierzemy pod uwagę wiele czynników, czyli też inne zachowania, inne zainteresowania, to jak ta osoba reaguje na rozmowę, na ten temat – dodała.

Psycholog podkreśliła, żebyśmy nie bali się też pytań o plan, jeżeli ktoś rzuca w przestrzeń niepokojące wypowiedzi.

– „Najchętniej wysadziłbym szkołę w powietrze” – mówi do nas nastolatek. Nie musimy wtedy od razu biec do poradni psychologiczno-pedagogicznej czy do psychiatry. Możemy usiąść i porozmawiać. Nie zaczynajmy rozmowy od pouczania, czy sami nie reagujmy bardzo emocjonalnie, tylko powiedzmy: „rozumiem, że dzieje się coś bardzo trudnego, że szkoła cię wkurza, opowiedz mi o tym, co się dzieje”. Bardzo często dowiemy się, że dzieje się po prostu dużo trudnych rzeczy. Porozmawiajmy o tym, ale w duchu: „rozumiem, że to jest dla ciebie trudne, opowiedz mi o tym, zastanówmy się, jak możemy poszukać wsparcia, co ci pomoże, co będzie dla ciebie wsparciem – czy chcesz, żebym porozmawiała z nauczycielem, czy potrzebujesz jakiejś dodatkowej pomocy w nauce?”. Czyli najpierw zatrzymajmy się przy trudnych emocjach, nie oceniajmy ich, potem zaoferujmy swoją pomoc w poszukaniu różnych pomocnych rozwiązań, zachowań. Dopytajmy: „Co masz na myśli, mówiąc, że najchętniej byś wysadził tę szkołę w powietrze? Masz jakiś pomysł? Planujesz coś?”. Jeżeli wcześniej porozmawiamy z nim w takim duchu, to się roześmieje i powie: „mama, no nie podłożę bomby, ale po prostu mam dosyć swojej szkoły”. Taka rozmowa nam pokaże, że to jest kwestia trudnych emocji, trudnych doświadczeń i że taki młody człowiek potrzebuje wsparcia – tłumaczyła.

Marta Rotkiel dodała, że „więcej rozmowy, uważności i czujności, więcej wsparcia i pomocy z naszej strony – to część profilaktyki i to, co każdy z nas może robić”.

Rozmawiała Lidia Lemaniak