Palił, wieszał, ścinał i torturował. Makabryczna opowieść kata z Norymbergi

Palił, wieszał, ścinał i torturował. Makabryczna opowieść kata z Norymbergi

Rys. Krzysztof Wyrzykowski
Rys. Krzysztof Wyrzykowski
Dodano 3
Kat Frantz Schmidt palił, wieszał, ścinał i torturował. Wzbudzał odrazę, a pragnął szacunku.

Prawo i sprawiedliwość oraz zwykłe ludzkie odczucie domagają się ukarania zbrodni. Na przykład takiej jak ta: „Sześć tygodni wstecz Hörnlein i Knau, wespół ze swymi kompanami, mieli do czynienia z pospolitą ladacznicą, gdy ta w domu Hörnleina rodziła syna, którego Knau ochrzcił i żywemu odciął prawą rączkę. Następnie wspólnik zwany Czarnym – ten odegrał był rolę ojca chrzestnego – podrzucił dzieciątko tak, że upadło na stół i oznajmił: »Niechaj tak urośnie mój chrześniak!”«. I zawołał zaraz: »Patrzcie, jako działa szatan!«, po czym poderżnął dziecku gardło i pochował ono w swoim ogródku. Bodaj osiem dni później, kiedy ladacznica Knaua wydała na świat pacholę, Knau ukręcił jego szyjkę, następnie zaś Hörnlein odciął prawą rączkę i pogrzebał dzieciątko w szopie”.

Joel F. Harrington wyjaśnia w „Opowieści kata”, że okaleczenie noworodków wynikało z przekonania, że ich prawa ręka przynosi szczęście, a nawet zapewnia niewidzialność złodziejom.

Hörnlein i Knau zostali uśmierceni poprzez łamanie kołem przez bohatera opowieści Harringtona, kata Frantza Schmidta. Pozostawił on po sobie dziennik, jeśli to tak można nazwać, czynności. A było ich wiele. Podczas ponad 40 lat służby (1573–1618), głównie w Norymberdze, uśmiercił 394 osoby, część z nich torturując dla wydobycia zeznań.

Odraza bliźnich

Kat w ówczesnym społeczeństwie był osobą budzącą odrazę, pozbawioną szacunku, właściwie tak jak prostytutka czy złodziej. Zwykle kaci mieszkali poza obrębem miasta lub w jednej z wież w murach obronnych. Bywało, że zakazywano im wstępu do kościołów i gospód. Cechy rzemieślnicze nie chciały przyjmować synów katów, ignorując zresztą dekret cesarza z 1548 r.

Chociaż na egzekucje publiczne przychodziły tłumy – już to gapiów ciekawych makabrycznego teatru, już to ludzi, którzy chcieli zobaczyć triumf sprawiedliwości, pokajanie się zbrodniarza i jego przykładne ukaranie – to jednak wykonawcą wyroku się brzydzili.

Na próżno sam Marcin Luter pouczał, że „ręka, która dzierży miecz i dusi, nie jest już ręką ludzką, lecz Bożą – to nie człowiek, to Bóg wiesza, łamie kołem, ścina głowę, dusi i toczy wojnę”. Luter dodawał, że kat jest człowiekiem pożytecznym, a nawet miłosiernym, bo kładzie kres poczynaniom zbrodniarza, który już nikomu więcej krzywdy nie zrobi, a poza tym czynność kata jest przestrogą dla innych, by nie czynili tego, co skazaniec”.

Mało kogo taka argumentacja przekonywała. Silniejsza była odraza do kata wynikająca z przekonania, że pozbawia ludzi życia dla pieniędzy. Niechęć wynikała także z przekonania, że zgłaszający się do tego zawodu ludzie sami byli złoczyńcami, co w dużej mierze było prawdą.

Frantz Schmidt był katem tak jak jego ojciec. Zapewne wobec ostracyzmu, jaki dotyczył katów i praktycznie uniemożliwiał ich synom wykonywanie innej profesji. Jednak ojciec Frantza nie pochodził z katowskiej rodziny. Jego przypadek jest nietypowy i drastyczny zarazem. Albrecht Alcybiades, władca marchii Brandenburg-Kulmbach skazał w mieście Hof trzech rusznikarzy na śmierć pod zarzutem przygotowywania zamachu na jego życie. Nie sprowadził kata, lecz skorzystał ze zwyczaju, który pozwalał wybrać egzekutora spośród świadków aresztowania. Padło na szanowanego obywatela miasta Heinricha Schmidta najpewniej dlatego, że jego szwagier był katem Na próżno Schmidt tłumaczył, że wykonanie egzekucji skaże go i rodzinę na niesławę. „Margrabia zagroził, że jeżeli ojciec nie zastosuje się, to zawiśnie razem z dwoma mężczyznami stojącymi obok” – pisał w swoim dzienniku Frantz Schmidt.

Przypominają się w tym miejscu praktyki Niemców podczas okupacji Polski. Cztery wieki po Albrechcie Alcybiadesie przymuszali jednych Polaków do wieszania drugich, a bywało, że kaci z przymusu i tak byli zabijani. Był przypadek egzekucji Polaków, do wykonania której Niemcy rozmyślnie wyznaczyli Żydów. Innym razem niemiecki żandarm kazał Polakowi pod groźbą zastrzelenia go wrzucić żydowskie dziecko z mostu do rzeki.

Frantz podjął naukę katowskiego rzemiosła, gdy miał 12 lat. Na początek czyścił i konserwował katowski miecz, narzędzia tortur, przygotowywał pęta i sznur do wieszania, potem towarzyszył ojcu przy egzekucjach, pomagał budować pomosty, z których zrzucano do rzeki w worku skazanych na utopienie się, pętał skazańców, zakładał stryczek, uczył się torturowania i oceniania, czy ofiara przetrzyma zadawaną jej udrękę.

Miał 19 lat, gdy zadebiutował jako kat. We wsi Steinach powiesił Lienhardta Russa, którego określił w swym dzienniku mianem złodzieja. Dostał po egzekucji dyplom stwierdzający, że nowy mistrz wywiązał się ze swojego zadania „wcale dzielnie i ku pełnemu zadowoleniu”. Harrington pisze, że kat Frantz nie był zimnym wykonawcą wyroków, lecz – co potwierdzają jego zapiski – pełnym gniewu z powodu okrucieństw, jakich dokonywali przestępcy

Szubienica

Nieprzypadkowo debiut nastąpił pod szubienicą, bowiem co prawda taka egzekucja przynosiła najmniej chwały katu, ale też najmniej było obaw, że coś może się nie powieść. Kat wchodził ze skazańcem mającym stryczek na szyi, którego drugi koniec był umocowany na belce szubienicy, na drabinę i spychał go z niej. Niekiedy w użyciu były stołki albo krzesła. Dopiero pod koniec XVIII w. pojawiła się zapadnia. W poprzednich wiekach nie dochodziło więc do gwałtownego upadku ciała wiążącego się ze złamaniem karku i ofiara dusiła się dość długo. Chyba że kat postanawiał przyspieszyć agonię na szubienicy, pociągając silnie skazańca za nogi. Trup wisiał na szubienicy, aż zwłoki się nie rozpadły, po czym kości grzebano pod szubienicą.


Więcej wprawy i odporności psychicznej ze strony kata wymagało łamanie kołem, robiące też większe wrażenie, bo egzekucja trwała dłużej. A przeznaczona była dla notorycznych bandytów i morderców. Była to śmierć poprzez tortury. „Odbywające się łamanie kołem dawało po prostu zrytualizowany upust gniewowi społeczności i stanowiło straszliwą przestrogę dla widzów z inklinacją do zbrodni” – pisze Harrington.

Zwykle taka egzekucja była poprzedzona „uszczypnięciami” rozżarzonymi do czerwoności obcęgami, wyrywającymi kawałki ciała z ramion i tułowia skazańca. Tak potraktował kat Frantz mordercę Klausa Renckharta. Liczbę uderzeń kołem od wozu albo żelaznym prętem określał sąd, decydując też, czy uderzenia mają być z góry na dół, czy też z dołu do góry. Jeśli sędziowie uważali, że skazaniec zasługuje na łagodniejszą śmierć, wybierali pierwszy sposób. Kat wówczas uderzał w szyję albo okolice serca, zabijając skazańca, po czym masakrował kończyny trupa. Jeśli jednak zbrodnia była odrażająca, to uderzał z dołu do góry, przedłużając mękę skazańca i wykonując nawet 30 lub więcej uderzeń, zanim skonał. Ciało umieszczał na kole i mocował na palu, pozostawiając na pastwę ptaków.

Czytaj także:
Tajemnica Marcina Lutra. Dzięki temu udało mu się rozbić jedność Kościoła

Tak skończył Renckhart, łamany najpewniej od dołu, a to dlatego, że popełnił ohydną zbrodnię: zastrzelił młynarza, zgwałcił jego żonę i służącą, po czym kazał im usmażyć jajecznicę, położyć na ciele zamordowanego i spożyć ją wspólnie. Kopnął także trupa i powiedział: „Jak ci się widzi, młynarzu?”.

Miecz i ogień

W czasach aktywności kata Frantza wieszanie ustępowało ścinaniu, co wiązało się z łagodzeniem ekstremalnych sposobów uśmiercania skazańców. „W pierwszej połowie kariery Schmidta wieszano prawie dwa razy częściej, niż ucinano głowy; gdy rozpoczął się wiek XVII, widać już było odwrócenie proporcji. Odpowiednio rósł wówczas respekt dla katowskich umiejętności i poprawiał się status samego zawodu”.

Długość katowskiego miecza wynosiła ponad metr, a waga 3 kg. W XVI w. miecze bojowe były wypierane przez miecze specjalnie zaprojektowane dla katów, ze spłaszczonym nieostrym końcem i takim rozkładem środka ciężkości, by miecz służył wyłącznie ścinaniu głów.

Dekapitacja wymagała dużych umiejętności i także dlatego umacniała prestiż kata, któremu chwały nie przysparzała praca „wieszacza”.

Czasami ścinano skazańców, którzy stali, lecz – jak pisze Harrington – „zwykle się wiercili, a to było największym wyzwaniem dla kata z mieczem w ręku, toteż Frantz pisze skwapliwie o swoich pięciu sukcesach w posługiwaniu się tą metodą”. Najchętniej kaci przywiązywali skazańców do krzesła.

Oczywiście najbardziej pożądane było ścięcie jednym ciosem. Kat Frantz pisze w swoich dziennikach z uczuciem żalu o egzekucjach, w których trzeba było zadać drugi cios, co zakłócało w sposób niepożądany dramaturgię wydarzenia. Na 187 egzekucji z użyciem miecza kat Frantz musiał tylko czterokrotnie uderzyć drugi raz. Zdarzył mu się też wyjątkowo przykry wypadek z morderczynią Elisabeth Mechtlin, która krzyczała i wyła. „A że nie uspokoiła się także na krześle dla skazańców, zdołała nawet wyprowadzić z równowagi bardzo już w tym czasie doświadczonego Frantza Schmidta, który – co do niego niepodobne – musiał uderzyć trzy razy, ażeby uśmiercić tę histeryczkę”.

Frantz miał w tym przypadku szczęście, że widownia nie zawrzała gniewem. Przydarzyło się to innemu katu, który przeprowadził partacką egzekucję 19-letniej dzieciobójczyni, za pierwszym razem odrąbując jej tylko kawałek skóry z głowy. Skazana spadła z krzesła i mimo że tłum zaczął domagać się, by puścić ją wolno, pomocnik kata posadził dziewczynę na krześle. Kat ciął ją w szyję, a ona wciąż żywa znów spadła z krzesła i zawołała: „Boże, zmiłuj się nade mną!”. Kat jeszcze raz uderzył, tym razem w głowę i wtedy otoczyli go ludzie z zamiarem ukamienowania go. Krwawiącego od śmierci wybawili strażnicy miejscy.

Czytaj także:
Kłamstwo „Imienia Róży”. Jak sfałszowano historię inkwizycji

W czasach aktywności zawodowej kata Frantza spalenie żywcem było już rzadkością. W ciągu jego ponad 40-letniej kariery zdarzyło mu się to dwa razy. Sędziowie czasami bywali miłosierni. Frantzowi polecili, by skazanego fałszerza dyskretnie udusił cienkim jedwabnym stryczkiem na stosie, „nie dając tłumowi niczego zauważyć” – w końcu nie można było osłabiać grozy egzekucji – i zawiesił dodatkowo przy szyi woreczek z prochem. Niestety, pomocnik spartaczył robotę i nieszczęśnik palił się żywcem, wykrzykując: „Zabierz mego ducha, Panie Jezu”.

Odzyskanie dobrego imienia

W 1578 r., gdy Frantz miał 24 lata i pięć lat praktyki, został katem w cesarskim bogatym mieście – Norymberdze. Z pewnością miała znaczenie okoliczność, że dotychczasowy kat, który odchodził z zawodu z powodu choroby, był mężem siostry Frantza. Zaproponował rajcom, by zatrudnili szwagra. Jednak zgodzili się na Frantza zapewne dlatego, że był nie tylko dobrym fachowcem, lecz także prowadził nienaganne życie. Kontrastowało to z życiem wielu katów, którzy zepchnięci na margines życia społecznego, otoczeni niechęcią i lękiem, zadawali się z przestępcami, żebrakami, prostytutkami. Wśród poprzedników Frantza jeden został skazany na śmierć za zdradę miasta, drugiego zwolniono, gdy zabił swego pomocnika podczas zwady o pieniądze, trzeci został zamordowany, czwarty o mało nie zasztyletował pewnej kobiety.

O wyborze Frantza zadecydowała także jego abstynencja. „W ówczesnej Europie zakładano, że kat musi pić na umór, i nie był to stereotyp bezpodstawny. Wielu przedstawicieli wykonywanego przez Frantza zawodu dodawało sobie odwagi przed koniecznym dręczeniem i zabijaniem bliźnich co najmniej jednym kuflem piwa, a po fakcie szukało zapomnienia w sporych ilościach wina”. A Frantz wyrzekł się alkoholu, czym jako kat wzbudził powszechny podziw. Jak pisze autor, w ten sposób uwolnił się od faktycznej izolacji społecznej, wyróżniał się w oczach przyszłych chlebodawców.

W Norymberdze kat Frantz zyskał nie tylko znakomite warunki finansowe – należał do 5 proc. najlepiej zarabiających w mieście – lecz także zezwolenie na zamieszkiwanie w obrębie murów miasta, co było chyba wyjątkiem, choć dzielnica nie należała do prestiżowych: były tam rzeźnia, świński targ i więzienie. Nie musiał też nadzorować miejskiego burdelu, co było hańbiącym obowiązkiem – przybytek ten zamknięto w 1543 r. na żądanie protestanckich reformatorów – ani też oczyszczać ulic i wywozić śmieci. Tak więc jako dobrze opłacany fachowiec zyskiwał, jak pisze Harrington, podstawy społecznego szacunku. Także dlatego, że był cenionym lekarzem, co uważał za swe prawdziwe powołanie.

Ogromnym krokiem w odzyskiwaniu utraconego przez rodzinę prestiżu było nadanie Frantzowi Schmidtowi w 1593 r. statusu obywatela Norymbergi. Kat wystąpił o to nie z myślą o sobie, ale o dzieciach, by mogły zająć się innym zawodem. Już jako emerytowany kat, wystąpił do cesarza Ferdynanda II o to, by monarcha zwrócił jego rodzinie dobre imię, które straciła, gdy przymuszono Heinricha Schmidta do dokonania egzekucji i skazano go na rolę kata. Rada Norymbergi poparła prośbę. Cesarz ją spełnił.

Joel F. Harrington

„Opowieść kata. Z pamiętnika mistrza Frantza Schmidta z Norymbergi”

Wydawnictwo Poznańskie

Okładka miesięcznika Historia Do Rzeczy: 7/2015
Artykuł został opublikowany w 7/2015 wydaniu miesięcznika „Historia Do Rzeczy”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
/ pwł

Czytaj także

 3
  • Aniaa IP
    Cześć, chciałabym tą drogą zapoznać ekstra chłopaka na resztę życia. Ja 25 letnia przy talii blondynka po nieudanym związku, wiek nie gra roli, jesteś sam ? Napisz do mnie w serwisie: http://www.t453hj98tgh7949.ga
    Dodaj odpowiedź 1 2
      Odpowiedzi: 0
    • +++++++ IP
      kogo to obchodzi
      Dodaj odpowiedź 7 20
        Odpowiedzi: 1

      Czytaj także