HistoriaJulius Nyerere - socjalistyczny Sługa Boży

Julius Nyerere - socjalistyczny Sługa Boży

Julius Nyerere w czasie walki o niepodległość Tanganiki, 1961 r.
Julius Nyerere w czasie walki o niepodległość Tanganiki, 1961 r. / Źródło: Wikimedia Commons / The National Archives UK
Dodano 2
Był pierwszym prezydentem niepodległej Tanzanii i twórcą tanzańskiego modelu socjalizmu - ujamaa. Po śmierci Julius Nyerere został ogłoszony Sługą Bożym Kościoła katolickiego.

Ujamaa miało być powrotem do przedkolonialnych struktur społeczno-gospodarczych, opartych na egalitaryzmie i demokratycznych rządach. Utopia ta stała się ideologią polityczną, formą władzy opartą na „demokracji socjalistycznej”, w połączeniu z panafrykańską jednością duchową, czyli odwołaniem do afrykańskich tradycji i pierwotnej wspólnoty.

Pomimo całkowitej utopijności haseł głoszonych przez Juliusa Nyerere, tanzański model socjalizmu był odległy od modelu marksistowskiego. Nyerere odrzucał takie pojęcia jak klasa, walka klas oraz determinizm ekonomiczny. Socjalizm w jego ujęciu miał być odwrotnością kapitalistycznej drogi rozwoju, która w Afryce kojarzyła się jednoznacznie źle, gdyż przypominała o czasach kolonialnego ucisku.

Kambarage Burito Nyerere urodził się w 1922 r. w miejscowości Butiama. Imię Julius przyjął dopiero w czasie chrztu, w wieku 21 lat. W roku 1934 rozpoczął edukację w miejscowej szkole, gdzie uzyskiwał bardzo dobre oceny. Podczas egzaminu końcowego otrzymał najlepszą ocenę w kraju. Dzięki otrzymanemu stypendium, jako pierwszy mieszkaniec Tanganiki, podjął studia w Wielkiej Brytanii, na Uniwersytecie w Edynburgu. Jednocześnie był pierwszym człowiekiem w kraju, który uzyskał tytuł magistra.

Kiedy w połowie lat pięćdziesiątych wrócił do, znajdującej pod brytyjską władzą kolonialną, Tanganiki, szybko zaangażował się w działalność w organizacjach niepodległościowych. Jego metody miały jednak odmienny charakter od tych, stosowanych w innych częściach kontynentu w owym czasie. Przypominały raczej to, co Nelson Mandela postulował wiele lat później. Nyerere proponował pokojowe reformy prowadzące do niepodległości Tanganiki, głosił równość etniczną i rasową, nawoływał do jedności i wspólnego działania wszystkich mieszkańców przyszłego wolnego państwa. Początkowo Brytyjczycy niechętnie patrzyli na działalność Nyerere, jednak ostatecznie zgodzili się na jego udział w Radzie Legislacyjnej, będącej namiastką parlamentu.

Niepodległość Tanganiki została ogłoszona w grudniu 1961 r. Trzy lata później, w wyniku połączenia Tanganiki i Zanzibaru, powstała Republika Tanzanii, a jej pierwszym prezydentem został właśnie Julius Nyerere.

Był gorącym zwolennikiem egalitaryzmu. Głoszone przez niego hasła socjalne miały odbicie w jego własnym postępowaniu - nie zależało mu na dobrach materialnych i wiódł bardzo skromny styl życia. Nyerere dostrzegał, jak, wraz z odzyskiwaniem niepodległości, w krajach afrykańskich wyrastają zachłanni, dążący do bogactwa i własnych korzyści przywódcy i oligarchowie, i stanowczo się im sprzeciwiał. Uważał, że trudna i wieloletnia walka o niepodległość nie może zostać zaprzepaszczona przez pojedynczych przywódców, którzy bogactwo własnego kraju wykorzystają do swoich celów. Nyerere nie miał zaplecza, a w swoich przekonaniach był na ogół osamotniony. Stworzony przez niego model ujamaa był jego autorskim pomysłem.

Czytaj także:
Zuluskie dzidy gromią imperium

Wszystko zaczęło się od Deklaracji z Aruszy, wydanej 7 lutego 1967 r., w której zawarł zasady funkcjonowania partii. W deklaracji wzywał do niezależności narodowej, potwierdzał prawo państwa do kontrolowania wszystkich głównych środków produkcji i wymiany. Mówił, iż Tanzania jest wciąż daleko od realizacji takich celów, jak równość ludzi wobec siebie, poszanowania ludzkiej godności i udziału wszystkich w zarządzaniu państwem. Niezależność narodowa oznaczała dla niego uniezależnienie się od zagranicznej pomocy finansowej, co było szczególnie niezrozumiałe dla innych tanzańskich polityków. Osiągnięcie niezależności polegać miało na własnym rozwoju i nacisku na polepszenie gospodarki rolnej.

Początek realizacji zasad z Deklaracji rozpoczął od masowej nacjonalizacji. Jako pierwsze upaństwowieniu uległy wszystkie banki, towarzystwa ubezpieczeniowe, przetwórnie żywności, spółki eksportowe, a następnie całym system sprzedaży hurtowej. Później znacjonalizowano wszystkie budynki czynszowe, a nawet domy o wartości wyższej niż 6 tys. funtów.

Opis ustroju państwa Nyerere zawarł w pracy „Ujamaa – podstawy afrykańskiego socjalizmu”, wydanej w 1962 r. Podkreślał w niej wielokrotnie, że socjalista odróżnia się od nie-socjalisty, nie tyle ilością posiadanego bogactwa, co sposobem, w jaki swego bogactwa używa. „Afrykański socjalista” miał zatem pracować i używać owoców swej pracy dla dobra całej społeczności.

Podstawą funkcjonowania państwa w ideach Nyerere, miały stać się samowystarczalne wioski, utworze na terenie całego kraju. Wtedy też prezydent używać zaczął nazwy ujamaa, co w suahili znaczy „wspólnota”. Nyerere uważał, że ideę wspólnoty będzie można wkrótce przenieść z terenów wiejskich, rozszerzając ją na cały kraj, dzięki czemu socjalistyczny model będzie obecny w całym państwie. Szczerą chęcią Nyerere było maksymalne wyrównanie nierówności klasowych, co, jak sądził, będzie w stanie osiągnąć poprzez „wyrównanie” dostępu do udziału w produkcji i partycypowaniu w owocach tej produkcji. Wioski były tworzone jedynie na zasadzie dobrowolności – mógł przystąpić do nich każdy chętny, lecz nie było ich zbyt dużo. W listopadzie 1973 r. Nyerere zarządził jednak przymusowe przesiedlenia do utworzonych, spółdzielczych wiosek. W latach 1973-77 przemieszczono w ten sposób 11 mln ludzi.


Znacjonalizowane przedsiębiorstwa i nowo powołane spółki państwowe nie były w stanie realizować założeń prezydenta. Koszty administracyjne były często wyższe niż zyski z produkcji. Pomimo to, Nyerere nie dostrzegał błędów w swoim rozumowaniu i nie zamierzał odchodzić od swoich postanowień. Niezadowalające wyniki i brak rozwoju wiązał z niechęcią mieszkańców wiosek oraz opieszałością i nieudolnością zarządców firm i spółek.

Ujamaa jako system polityczny sformułował również pewne koncepcje polityki zagranicznej, co, de facto, równało się z ówczesną dyplomacja, jaką prowadziła Tanzania. Głównymi założeniami były zaś: całkowite potępienie rasizmu i polityki apartheidu, walka z kolonializmem, walka z niesprawiedliwymi strukturami świata (tj. bieda, nierówności społeczne, rasizm), nieangażowanie się po żadnej ze stron zimnowojennych zmagań (udział w konferencjach Ruchu Państw Niezaangażowanych), jedność polityczno-ekonomiczna państw Afryki (powstanie Organizacji Jedności Afrykańskiej), przeciwstawianie się „wielkim” interesom mocarstw, które dążyły, aby ich byłe kolonie pozostały w ich sferach wpływów.

Na arenie międzynarodowej koncepcje polityki zagranicznej Nyerere spotykały się ze szczerym poparciem, jego przyjaźń traktowano nobilitująco, uważając go za jednego z najważniejszych orędowników niepodległości w Afryce. Odmiennie wyglądało poparcie dla polityki ujamaa, która nie spotkała się z większym entuzjazmem.

Nyerere odszedł ze stanowiska prezydenta w roku 1985, pozostawiając kraj w głębokiej zapaści gospodarczej, która nie osiągnęła poziomu krytycznego, jedynie dzięki ogromnym zagranicznym dotacjom finansowym, do których Nyerere potrafił przekonać rządy bogatszych państw. Po roku 1985 zaczęto odchodzić od ujamaa, lecz zmiany wprowadzone przez nową władzę były jedynie kosmetyczne. Kraj zwrócił się ku kapitalizmowi, ale w sferze stosunków społecznych pozostał nadal głęboko zakorzeniony w koncepcjach Nyerere.

Julius Nyerere był jednak nie tylko zaangażowanym politykiem i reformatorem, ale również głęboko wierzącym człowiekiem, a w pewnym sensie nawet wizjonerem, który miał nadzieję na moralną odbudowę swojego narodu i całej Afryki.

Nyerere poznał religię rzymskokatolicką w szkołach, do których uczęszczał jako młody człowiek. W roku 1943 zdecydował się przyjąć chrzest, podczas którego przyjął imię Julius. Jako prezydent Tanzanii uważał, że Kościół ma do odegrania kluczową rolę w społeczeństwie, służąc ludziom w ich potrzebach duchowych i materialnych. Jednocześnie nie może zamykać się jedynie na ludzi jednego wyznania, lecz być gotowym pomagać wszystkim mieszkańcom Tanzanii. Nyerere działał prężnie na rzecz pokoju pomiędzy chrześcijanami i muzułmanami, licznie zamieszkującymi Tanzanię. Jego dzieło widoczne jest w kraju do dzisiaj.

Nyerere znany był ze znajomości Pisma Świętego i licznych świadectw wiary. Był tłumaczem niektórych ksiąg biblijnych na język zanaki, a także autorem wielu książek. Krótko przed swoją śmiercią (chorował na białaczkę) mówił, że będzie modlił się za wszystkich Tanzańczyków: „Wiem, że nie wyzdrowieję. Smutno mi zostawiać mój naród. Wiem, że będą opłakiwać moje odejście. Ale nie przestanę prosić Boga o łaski dla nich”. Julius Nyerere zmarł 14 października 1999 r.

13 maja 2005 r. papież Benedykt XVI ogłosił Nyerere Sługą Bożym Kościoła. Wkrótce rozpoczęto również proces beatyfikacyjny.

Choć niektórzy krytykują pomysł, aby beatyfikować człowieka, którzy doprowadził swój kraj do katastrofy ekonomicznej, pojawiają się też głosy mówiące o tym, że Afryka potrzebuje swoich błogosławionych (a w przyszłości może również świętych), którzy staną się wzorem dla kolejnych pokoleń. Pomimo niezaprzeczalnych wad systemu, jaki pragnął stworzyć Julius Nyerere, jego osobiste cechy mogą być uważane za godne do naśladowania. Z całą pewnością pierwszy prezydent Tanzanii jest wciąż inspiracją dla wielu Afrykanów, którzy w odnowie moralnej, odrzuceniu korupcji i ciężkiej pracy dla dobra poszczególnych państw, widzą jedyną szansę na rzeczywisty rozwój Afryki.

/ pwł
 2
  • ONI zawsze kradną owoce cudzej pracy IP
    Później znacjonalizowano wszystkie budynki czynszowe, a nawet domy o wartości wyższej niż 6 tys. funtów.
    Dodaj odpowiedź 1 0
      Odpowiedzi: 0
    • Maciek zwany Rózeczką IP
      Świetny artykuł. Nie wiedziałem o tym, że był tak wierzący. Dziękuję.
      Dodaj odpowiedź 14 3
        Odpowiedzi: 0

      Czytaj także