Kiedy dzisiaj myślimy o odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, przed oczami stają nam najczęściej postacie Józefa Piłsudskiego, Romana Dmowskiego, Ignacego Jana Paderewskiego i generała Józefa Hallera. Pamiętamy Legiony Polskie, Polską Organizację Wojskową i powstanie wielkopolskie. Znacznie rzadziej przypominamy sobie jednak dziesiątki tysięcy ludzi, którzy przemierzyli ocean, aby zaciągnąć się do polskiego wojska i walczyć o państwo, którego wielu z nich nigdy wcześniej nie widziało.
Była to Błękitna Armia – niezwykła formacja wojskowa, której historia zaczęła się daleko od Warszawy i Krakowa. Jej żołnierze przybywali z Ameryki Północnej i Południowej, Francji, Włoch oraz innych zakątków świata. Wśród nich byli potomkowie emigrantów z Galicji, synowie małopolskich rodzin, robotnicy z przemysłowych miast Ameryki i młodzi Amerykanie polskiego pochodzenia.
Można ją nazwać niezauważoną armią spod Giewontu – armią ludzi, którzy choć znaleźli się za oceanem, nie przestali uważać Polski za swoją Ojczyznę.
To również historia niezwykłej mobilizacji całej społeczności: żołnierzy, działaczy społecznych, kobiet, finansistów, dyplomatów, artystów i polityków. Bez ich wspólnego wysiłku Błękitna Armia nie mogłaby powstać.
Na przełomie XIX i XX wieku tysiące mieszkańców ziem polskich opuszczało rodzinne strony w poszukiwaniu lepszego życia. Emigracja z Galicji, w tym z Podhala i innych regionów Małopolski, kierowała się przede wszystkim do Stanów Zjednoczonych.
Chicago, Milwaukee, Pittsburgh, Buffalo, Detroit i Nowy Jork stawały się nowymi domami polskich emigrantów. Przywozili ze sobą język, religię, tradycje rodzinne i pamięć o kraju, którego nie było na mapie Europy.
Dla wielu z nich Polska była bardziej ideą niż rzeczywistością polityczną. Wychowywali dzieci w polskich parafiach, zakładali organizacje społeczne, budowali szkoły, czytelnie i gniazda Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”.
Właśnie te środowiska stały się zapleczem organizacyjnym przyszłej Błękitnej Armii.
Warto pamiętać, że do wojska zgłaszali się również potomkowie polskich emigrantów, urodzeni już w Stanach Zjednoczonych. Niektórzy nigdy wcześniej nie odwiedzili ziem swoich przodków. Ich decyzja była czymś więcej niż patriotycznym gestem. Była świadectwem przekazywanej przez pokolenia tożsamości narodowej.
Polonia buduje armię, dyplomację i zręby państwowości
W czasie I wojny światowej polska emigracja stanęła przed historycznym zadaniem. Nie wystarczało już pielęgnowanie narodowej tradycji. Trzeba było stworzyć warunki do odbudowy państwa.
Polacy mieszkający w Ameryce rozumieli, że sprawa polska musi zostać umiędzynarodowiona. Potrzebna była dyplomacja, polityczne poparcie mocarstw, pieniądze, organizacja wojskowa i tysiące ochotników.
Wielką rolę odegrali Ignacy Jan Paderewski i Roman Dmowski. Pierwszy posiadał ogromny autorytet międzynarodowy, drugi konsekwentnie budował polityczne podstawy uznania polskich aspiracji niepodległościowych.
15 sierpnia 1917 roku w Lozannie powstał Komitet Narodowy Polski, którego zadaniem była reprezentacja polskich interesów wobec państw Ententy. Komitet został uznany przez Francję, Wielką Brytanię, Włochy i Stany Zjednoczone za oficjalne przedstawicielstwo polskie.
Polonia amerykańska wspierała jego działalność finansowo. Według danych przytoczonych w artykule „Błękitna Armia i ochotnicy z Ameryki” na działalność Komitetu zebrano ponad 16 milionów ówczesnych dolarów – kwotę odpowiadającą setkom milionów współczesnych dolarów. To ogromny wkład finansowy społeczności, która sama często żyła bardzo skromnie.
Polonia prowadziła również działania lobbingowe w Waszyngtonie. Przekonywano amerykańskich polityków do poparcia niepodległości Polski, organizowano zbiórki pieniędzy, wspierano prasę polonijną i przygotowywano młodych ludzi do służby wojskowej.
Warto dostrzec w tym wydarzeniu jeden z pierwszych wielkich przykładów polskiej dyplomacji obywatelskiej. Polonia nie czekała biernie na decyzje rządów. Sama organizowała polityczne zaplecze dla sprawy polskiej.
„Sokół” – kuźnia polskich kadr wojskowych
Szczególne miejsce w przygotowaniach do utworzenia polskiej armii zajmowało Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”. Już od 1914 roku organizowano w Ameryce kursy paramilitarne. 19 marca 1917 roku w Cambridge Springs w Pensylwanii powstała Szkoła Podchorążych, która przygotowywała kadry podoficerskie i oficerskie.
Wcześniej, 1 stycznia 1917 roku, do Toronto przybyło w tajemnicy 23 kandydatów na oficerów. Szkolili się w kanadyjskiej szkole oficerskiej, a 21 maja siedemnastu z nich uzyskało stopnie oficerskie. Pięciu najzdolniejszych zostało instruktorami w Cambridge Springs. Był to przełom. Polska emigracja nie ograniczała się do werbowania zwykłych żołnierzy. Przygotowywała własne kadry dowódcze.
Podczas nadzwyczajnego zjazdu Związku Sokołów w Pittsburghu w dniach 1–4 kwietnia 1917 roku przemawiał Paderewski. Przedstawił ideę stworzenia stutysięcznej armii polskiej, którą chciał nazwać „Kościuszko Army”. Pomysł wywołał kontrowersje, ale jego zasadniczy cel stał się rzeczywistością. 4 czerwca 1917 roku prezydent Francji Raymond Poincaré podpisał dekret o utworzeniu autonomicznej Armii Polskiej we Francji. Francja zobowiązała się ją wyposażyć, umundurować i wyszkolić. Jej żołnierze otrzymali charakterystyczne błękitne mundury, od których pochodzi nazwa Błękitna Armia.
Milwaukee – amerykańska stolica polskiej mobilizacji
W historii Błękitnej Armii szczególne miejsce zajmuje Milwaukee w stanie Wisconsin. To właśnie tutaj powstało pierwsze z dwunastu okręgowych centrów rekrutacyjnych. Kolejne działały między innymi w: 1.Milwaukee, Wisconsin; 2 Chicago, Illinois; 3 Detroit, Michigan; 4 Cleveland, Ohio; 5 Buffalo, New York; 6 Pittsburgh, Pensylwania; 7 Wilkes-Barre, Pensylwania; 8 New York, New York; 9 Boston, Massachusetts;10 Bridgeport, Connecticut; 11 Schenectady, New York; 12 Winnipeg, Manitoba, Kanada.
Kolejne centra rekrutacyjne:
- Baltimore, Maryland
- Erie, Pennsylvania
- Grand Rapids, Michigan
- Hartford, Connecticut
- Holyoke, Massachusetts
- Kansas City, Kansas
- Meriden, Connecticut
- Minneapolis, Minnesota
- Philadelphia, Pennsylvania
- Reading, Pennsylvania
- Saginaw, Michigan
- Scranton, Pennsylvania
- South Bend, Indiana
- St. Louis, Missouri
- St. Paul, Minnesota
- Stevens Point, Wisconsin
- Syracuse, New York
- Toledo, Ohio
- Wilmington, Delaware
- Worcester, Massachusetts
- Bay City, Michigan
- Duluth, Minnesota
- Youngstown, Ohio
- Mount Carmel, Pennsylvania
- Omaha, Nebraska
- Providence, Rhode Island
- Toronto, Ontario
- Wheeling, West Virginia
- New Britain, Connecticut
- South Chicago, Illinois
- Utica, New York
- Montreal, Quebec
- Trenton, New Jersey
- Central Falls, Rhode Island
Związek Sokołów powołał specjalne komisje wojskowe, które organizowały nabór ochotników i przygotowywały instrukcje dla zgłaszających się do służby.
Do akcji włączyli się polonijni działacze, księża, dziennikarze i organizacje społeczne. Wszędzie tam, gdzie mieszkały większe skupiska Polaków, pojawiały się apele: „DO SZEREGÓW! DO BRONI! DO WALKI! CHWYTAJCIE ZA BROŃ! WALCZCIE O WOLNOŚĆ POLSKI!”
Pierwsze transporty z Chicago i Milwaukee wyruszyły do Kanady w październiku 1917 roku. W ciągu kilku tygodni do akcji włączyły się tysiące ludzi. To ważny moment w historii Milwaukee. Miasto, które było jednym z najważniejszych ośrodków polskiego życia w Stanach Zjednoczonych, stało się jednym z organizacyjnych fundamentów armii walczącej o niepodległość Polski.
Niagara-on-the-Lake – polska armia rodzi się w Ameryce
Szczególnym miejscem tej historii stało się Niagara-on-the-Lake w Kanadzie. Tam powstał obóz szkoleniowy polskich ochotników, nazwany obozem Kościuszki.
4 listopada 1917 roku, po uroczystej mszy świętej, poświęcono obóz i zatknięto nad nim sztandar z Białym Orłem. Odbyła się defilada przyszłych żołnierzy Wojska Polskiego. 21 listopada obóz odwiedził Ignacy Jan Paderewski. Zwracając się do ochotników, mówił o wielkich ofiarach, których wymaga Ojczyzna, i o odpowiedzialności za wolność zjednoczonej Polski.
Rekrutacja przybrała ogromne rozmiary. Obóz przewidziany dla 500–600 żołnierzy w listopadzie 1917 roku mieścił blisko 3000 ludzi. W trudnych warunkach zimowych brakowało ciepłej odzieży i odpowiedniego wyposażenia.
Wtedy do działania przystąpiły kobiety polonijne. Pod patronatem Heleny Paderewskiej organizowano szwalnie i przygotowywano dla ochotników swetry, szaliki, skarpety, rękawice oraz ciepłą odzież. Był to przykład ogromnej solidarności społecznej. Kobiety, które nie mogły znaleźć się na froncie, tworzyły zaplecze materialne dla przyszłych żołnierzy.
Po interwencjach organizacyjnych udostępniono również Fort Niagara po amerykańskiej stronie granicy. W całej akcji rekrutacyjnej ogromne znaczenie miała polska prasa oraz działalność artystów. Szczególnie wyróżnił się grafik Władysław Teodor Benda, autor plakatów rekrutacyjnych, które stały się symbolami mobilizacji Polonii. 28 grudnia 1917 roku pierwsze transporty ochotników z Ameryki dotarły do Francji.
Do marca 1919 roku z obozu w Niagara-on-the-Lake wyjechało do Francji 20 720 żołnierzy. Raport komendanta obozu odnotował także śmierć 41 osób, w tym ofiary epidemii grypy hiszpanki. Za tymi liczbami kryją się konkretne ludzkie historie, decyzje i dramaty.
„Hej, Orle Biały!” – hymn armii, która miała przywrócić Polsce wolność
W tej historii jest jeszcze jeden niezwykle ważny element, któremu należy przywrócić należne miejsce: pieśń „Hej, Orle Biały!” Ignacego Jana Paderewskiego. W 1917 roku Paderewski skomponował muzykę i napisał słowa pieśni, która miała stać się hymnem bojowym Armii Polskiej we Francji.
Na nowojorskim pierwszym wydaniu z 1918 roku znalazła się szczególna adnotacja kompozytora: „Cały dochód ze sprzedaży niniejszego hymnu przeznaczony na cele narodowe”.
Nie była to więc tylko pieśń patriotyczna. Stanowiła część wielkiego przedsięwzięcia mobilizacyjnego i finansowego, w którym kultura, muzyka, sztuka i polityka służyły jednej sprawie – odzyskaniu niepodległości. Paderewski rozumiał, że naród walczący o własne państwo potrzebuje nie tylko karabinów i mundurów, ale również symboli, które łączą ludzi ponad granicami.
Biały Orzeł stawał się znakiem rozpoznawczym armii, a pieśń przypominała żołnierzom, że reprezentują naród, który przez ponad sto lat nie pogodził się z utratą własnego państwa. To również ważny element historii polskiej kultury emigracyjnej. Muzyka Paderewskiego łączyła sale koncertowe, polonijne domy, kościoły i wojskowe obozy szkoleniowe.
Przysięga i narodziny polskiej armii
Żołnierze Błękitnej Armii składali przysięgę na wierność Polsce jednej i niepodzielnej. Przyrzekali oddać życie za jej zjednoczenie i wyzwolenie, bronić sztandaru do ostatniej kropli krwi i strzec honoru żołnierza polskiego.
To szczególna scena w historii naszego narodu. Ludzie, którzy często urodzili się za oceanem, przysięgali wierność państwu, które dopiero miało powrócić na mapę Europy. Wśród żołnierzy byli ochotnicy z amerykańskich miast, potomkowie polskich emigrantów i ludzie, którzy opuścili rodzinne strony w Galicji jeszcze przed wojną. 13 lipca 1918 roku do Paryża dotarł generał Józef Haller, który wcześniej odmówił złożenia przysięgi na wierność Austrii i opuścił szeregi armii austro-węgierskiej. Po długiej podróży przez Karelię i Murmańsk znalazł się we Francji. 4 października 1918 roku powierzono mu dowództwo nad Armią Polską we Francji. Błękitna Armia otrzymała polskie sztandary, polskie oznaczenia i polskiego dowódcę. Stała się formacją reprezentującą odradzające się państwo.
Najnowocześniejsza armia odrodzonej Polski
Wiosną 1919 roku Błękitna Armia liczyła około 70 tysięcy żołnierzy. W jej skład wchodzili między innymi ochotnicy z Ameryki oraz byli jeńcy polskiego pochodzenia z armii austro-węgierskiej i niemieckiej.
Wśród około 22 tysięcy ochotników z Ameryki szczególne miejsce zajmowali żołnierze z Chicago i Milwaukee. Z samego Milwaukee pochodziło około tysiąca ochotników, z Chicago około trzech tysięcy. Armia Hallera była jedną z najlepiej wyposażonych i wyszkolonych formacji Wojska Polskiego.
Dysponowała 120 czołgami Renault FT-17, siedmioma eskadrami lotniczymi liczącymi łącznie 98 samolotów, artylerią, kawalerią, wojskami inżynieryjnymi, łącznością i siedmioma szpitalami polowymi. Była to nowoczesna formacja, której doświadczenie techniczne i organizacyjne miało ogromne znaczenie dla budowy odradzającego się Wojska Polskiego.
Warto podkreślić, że Błękitna Armia nie zdążyła wziąć udziału w walkach na froncie zachodnim przed zakończeniem I wojny światowej. Jej prawdziwa próba bojowa miała nastąpić już na ziemiach polskich.
Powrót przez Europę – 383 pociągi dla odrodzonej Polski
15 kwietnia 1919 roku generał Haller wydał rozkaz powrotu armii do Polski. Transport był skomplikowaną operacją logistyczną, wymagającą porozumień międzynarodowych i uzgodnień dotyczących tranzytu przez Niemcy. Pierwszy transport wyruszył 16 kwietnia. Ostatni z 383 pociągów dotarł na ziemie polskie w połowie czerwca 1919 roku.
21 kwietnia generał Haller przybył do Warszawy, gdzie witano go jako bohatera narodowego. Armia, która powstała dzięki wysiłkowi emigracji i wsparciu Francji, wróciła do kraju ze sprzętem, wyszkoleniem i ogromnym doświadczeniem.
Już w maju została skierowana na front wschodni, między innymi do walk polsko-ukraińskich. Jej żołnierze uczestniczyli następnie w walkach o granice odradzającej się Rzeczypospolitej. Wojna światowa zakończyła się w listopadzie 1918 roku, ale dla Polski walka o granice i bezpieczeństwo państwa trwała nadal.
Polityczny epilog – armia i spory o pamięć
Historia Błękitnej Armii miała także swój wymiar polityczny. Po powrocie do kraju formacja funkcjonowała w realiach trudnych relacji między różnymi ośrodkami władzy i dowództwa wojskowego. W czerwcu 1919 roku generał Haller przestał dowodzić Błękitną Armią i otrzymał nowe zadania na froncie polsko-niemieckim.
Poszczególne jednostki stopniowo włączano do struktur Wojska Polskiego. 1 września 1920 roku Błękitna Armia przestała istnieć jako odrębna formacja. W publicystyce historycznej pojawiają się interpretacje, że polityczna rywalizacja między obozem Hallera a środowiskiem Józefa Piłsudskiego przyczyniła się do osłabienia pozycji formacji i jej dowódcy. Wymaga to jednak oddzielnego badania dokumentów wojskowych i politycznych, a nie sprowadzenia całego procesu integracji armii do jednego konfliktu personalnego. Jedno jest pewne: dla Polonii amerykańskiej demobilizacja jej ochotników była bolesnym doświadczeniem.
Zapomniani bohaterowie – dramat powrotu do Ameryki
Szczególnie tragiczny był los amerykańskich ochotników po zakończeniu służby. W 1920 roku, w obliczu wojny polsko-bolszewickiej, wielu Hallerczyków zostało zdemobilizowanych i znalazło się w bardzo trudnej sytuacji. Część oczekiwała na powrót do Stanów Zjednoczonych w przepełnionych obozach w Skierniewicach i Grupie koło Grudziądza.
Sprawa dotarła do amerykańskich władz. Zajęli się nią kongresmeni Julius Kahn z Kalifornii i Kleczka z Milwaukee. Na początku 1920 roku w Izbie Reprezentantów poruszono problem powrotu zdemobilizowanych ochotników, w tym obywateli amerykańskich. Amerykańskie transportowce, które wcześniej dostarczały zaopatrzenie wojskom stacjonującym w Nadrenii, miały pomóc w przewiezieniu żołnierzy do Stanów Zjednoczonych.
Według danych przytoczonych w artykule „Hej (Leć) Orle Biały” do Ameryki wróciło 12 546 Hallerczyków. Raporty obserwatorów Amerykańskiego Czerwonego Krzyża opisywały dramatyczny stan wielu powracających. Byli wychudzeni, głodni, chorzy, pozbawieni pieniędzy, odzieży i podstawowych środków higieny. Wśród nich pojawiały się przypadki tyfusu.
To jeden z najbardziej przejmujących epizodów całej historii Błękitnej Armii. Ludzie, którzy porzucili bezpieczne życie w Ameryce, aby walczyć o niepodległość Polski, wracali często bez środków do życia. Ich poświęcenie nie zawsze spotkało się z odpowiednią opieką państwa, za które walczyli. Roman Dmowski w liście do Jana Smulskiego z 12 października 1920 roku wyrażał wdzięczność za wkład Polonii w odzyskanie niepodległości. Weterani otrzymywali Krzyż Ochotników z Ameryki, ale wielu z nich musiało samodzielnie organizować pomoc dla potrzebujących kolegów.
W maju 1921 roku powołali do życia Stowarzyszenie Weteranów Armii Polskiej w Ameryce – SWAP. Jego pierwszym prezesem został pułkownik doktor Teofil Starzyński, prezes Związku Sokołów Polskich w Ameryce, który sam uczestniczył w organizowaniu akcji rekrutacyjnej i służył w armii jako lekarz. W 1926 roku Ignacy Jan Paderewski przekazał na fundusz SWAP 10 tysięcy dolarów.
Tak powstała organizacja, która przez kolejne pokolenia pielęgnowała pamięć o Hallerczykach, opiekowała się weteranami i ich rodzinami oraz dokumentowała ich wojenne losy.
Fundament tożsamości Polonii amerykańskiej
Historia Błękitnej Armii nie kończy się na wojskowym powrocie do Polski. Jej prawdziwe dziedzictwo przetrwało również za oceanem. To właśnie w środowiskach weteranów i ich rodzin zachowała się pamięć o wielkim czynie zbrojnym Polonii. Weterani stworzyli własne instytucje, archiwa i miejsca pamięci. Ich groby na amerykańskich cmentarzach są materialnym świadectwem udziału Polonii w odzyskaniu niepodległości.
Niestety, wiele z tych mogił pozostaje zaniedbanych, a nazwiska bohaterów są nieznane kolejnym pokoleniom. W polskich uroczystościach niepodległościowych w Stanach Zjednoczonych często rozbrzmiewają pieśni legionowe. Warto jednak przywrócić należne miejsce również „Hej, Orle Biały!” – pieśni, która była związana z powstaniem Błękitnej Armii i mobilizacją polskiej emigracji.
Warto również odwiedzać miejsca związane z historią ochotników, dokumentować ich życiorysy, odnawiać nagrobki i przekazywać tę wiedzę młodemu pokoleniu. Błękitna Armia była jednym z największych dowodów na to, że Polonia nie jest jedynie społecznością emigracyjną zachowującą język i tradycję. Potrafiła zorganizować dyplomację, zebrać ogromne fundusze, przygotować kadry oficerskie, przeprowadzić masową rekrutację i stworzyć realną siłę militarną.
Od Milwaukee po Paryż, od polskich wsi po amerykańskie, kanadyjskie i brazylijskie miasta – prowadziła tych ludzi jedna idea: Polska musi być wolna.
Lekcja dla współczesnej Polski
Historia Błękitnej Armii powinna być czymś więcej niż kolejnym rozdziałem podręcznika historii wojskowości. To lekcja o znaczeniu Polonii w polskiej racji stanu.
W 1917 roku polscy emigranci nie dysponowali własnym państwem, nie mieli polskiej ambasady w Waszyngtonie ani instytucjonalnego zaplecza, które mogłoby prowadzić systematyczną politykę zagraniczną. Mieli jednak organizacje społeczne, prasę, autorytety, zdolność mobilizacji i świadomość wspólnego celu.
Potrafili stworzyć sieć współpracy pomiędzy działaczami społecznymi, politykami, finansistami, artystami i tysiącami zwykłych ludzi. Dzisiaj, kiedy dyskutujemy o miejscu Polonii w polskiej polityce zagranicznej, o potrzebie budowania polskiego lobbingu w Stanach Zjednoczonych i o znaczeniu dyplomacji obywatelskiej, historia Błękitnej Armii pozostaje niezwykle aktualna. Pokazuje, że rozproszony naród może działać wspólnie, jeżeli posiada instytucje, przywództwo, strategię i jasno określony cel.
Niepodległość Polski nie była wyłącznie dziełem ludzi mieszkających na ziemiach polskich. Współtworzyli ją również ci, którzy żyli tysiące kilometrów od Ojczyzny. Błękitna Armia była ich wspólnym dziełem.
Z Oleandrów i z Niagary on the Lake – dwie drogi do niepodległej Polski
W polskiej pamięci narodowej szczególne miejsce zajmują krakowskie Oleandry. To stamtąd 6 sierpnia 1914 roku wyruszyła Pierwsza Kompania Kadrowa Józefa Piłsudskiego, rozpoczynając swój marsz ku niepodległej Polsce. Oleandry stały się symbolem czynu zbrojnego, odwagi i wiary w odrodzenie państwa polskiego. Ale polska historia niepodległości ma jeszcze jedno miejsce, które zasługuje na podobną rangę w naszej pamięci narodowej. To Niagara-on-the-Lake w Kanadzie.
Tam, tysiące kilometrów od ziem polskich, na terenie obozu Kościuszki, gromadzili się ochotnicy polskiego pochodzenia z Ameryki, Kanady i Brazylii. Przeważnie byli to ludzie, których rodzice lub dziadkowie opuścili ziemie polskie w poszukiwaniu lepszego życia. Teraz ich synowie, często urodzeni już w Ameryce, zakładali polskie mundury i przygotowywali się do walki o niepodległość kraju swoich przodków.
W Niagara-on-the-Lake nie było wielkich politycznych salonów ani reprezentacyjnych placów. Były wojskowe baraki, trudne warunki bytowe, zimno, brak odpowiedniego wyposażenia i tysiące młodych ludzi, których łączyła jedna idea: Polska musi być wolna.
4 listopada 1917 roku, podczas uroczystości poświęcenia obozu, nad zgromadzonymi ochotnikami załopotał Biały Orzeł. Był to symboliczny moment narodzin polskiej wspólnoty wojskowej na kontynencie amerykańskim.
Wkrótce przybył tam Ignacy Jan Paderewski. Przemawiał do ochotników, przypominając im, że służba Ojczyźnie wymaga poświęcenia. W tym samym czasie kobiety polonijne szyły mundury, swetry i ciepłą odzież, organizacje społeczne zbierały pieniądze, a działacze Sokoła przygotowywali kadry wojskowe.
Z Niagara-on-the-Lake polscy ochotnicy wyruszali do Francji, gdzie dołączali do tworzącej się Armii Polskiej. Stamtąd, już jako żołnierze Błękitnej Armii generała Józefa Hallera, wracali w 1919 roku do odradzającej się Rzeczypospolitej.
W tej historii jest coś niezwykle symbolicznego. Oleandry i Niagara-on-the-Lake dzieli ocean, kontynent i kilka lat historii, ale łączy je ta sama idea. W obu miejscach młodzi Polacy podejmowali decyzję, która wykraczała poza ich osobiste życie. Wyruszali walczyć o państwo, którego jeszcze nie było. Oleandry były symbolem polskiego czynu niepodległościowego na ziemiach ojczystych. Niagara-on-the-Lake stała się symbolem polskiego czynu niepodległościowego na emigracji.
Dlatego w polskiej pamięci historycznej powinny istnieć obok siebie. Nie jako konkurencyjne symbole, lecz jako dwa rozdziały tej samej opowieści o narodzie, który nigdy nie pogodził się z utratą własnego państwa.
Jeżeli z Oleandrów wyruszyła droga Legionów, to z Niagara-on-the-Lake wyruszyła droga polskich ochotników z Ameryki. Jedni i drudzy walczyli o tę samą Polskę.
Niezauważona armia spod Giewontu zasługuje na swoje miejsce w narodowym panteonie pamięci. Nie tylko ze względu na tych, którzy zginęli w walce, ale także ze względu na tysiące ludzi, którzy poświęcili własne życie, bezpieczeństwo i przyszłość, aby Polska mogła powrócić na mapę Europy.
Od polskiej emigracji do niepodległej Rzeczypospolitej. To była armia, która udowodniła, że Polska nie kończy się na granicach geograficznych.