Powracającym motywem we wpisach Elona Muska na platformie X w ostatnich miesiącach jest jego twierdzenie, że Adolf Hitler był socjalistą. Spotkało się ono na wspomnianej platformie zarówno z ogromnym poparciem, jak i z ostrą krytyką, jednak niemal nikt spośród uczestników tej debaty nie poddał tej kwestii poważniejszej analizie. Krytycy tej tezy wskazują, że w narodowosocjalistycznych Niemczech środki produkcji nie zostały znacjonalizowane. Argumentują również, że przeciwko tej tezie przemawia fakt, iż Hitler wysyłał komunistów i socjaldemokratów do obozów koncentracyjnych.
Drugi z tych argumentów nie jest jednak przekonujący. Józef Stalin również kazał zamordować dziesiątki tysięcy swoich komunistycznych towarzyszy, piętnując wielu z nich jako „trockistów” lub „faszystowskich agentów”. Co jednak z argumentem, że w narodowosocjalistycznych Niemczech nie przeprowadzono na szeroką skalę nacjonalizacji środków produkcji?
W tradycyjnym socjalizmie – opartym na naukach Karola Marksa – nacjonalizacja środków produkcji rzeczywiście stanowi główny cel. Narodowy socjalizm był jednak formą nowoczesnego socjalizmu, która obrała inną drogę.
W maju 1937 roku Hitler oświadczył, że w ramach Planu Czteroletniego to on będzie nakazywał niemieckiemu przemysłowi, co ma produkować. Jeśli przemysłowcy twierdzili, że nie są w stanie tego zrobić, Hitler odpowiadał im: „Musi to zostać zrobione – choć bym miał zająć się tym sam”. Jeśli natomiast przemysł podporządkowywał się jego poleceniom, Hitler cieszył się, że nie musi przejmować go osobiście.
23 lipca 1937 roku przemysłowcy przekonali się, że tego rodzaju wypowiedzi Hitlera nie były pustymi groźbami. Tego dnia Hermann Göring ogłosił utworzenie Spółki Akcyjnej dla Kopalń Rud i Hut Żelaza Hermann Göring. Proces, który rozpoczął się od wielokrotnie ponawianych gróźb Hitlera i Göringa, doprowadził ostatecznie do utworzenia koncernu znanego jako Zakłady Hermanna Göringa, który w 1940 roku zatrudniał sześćset tysięcy osób. Koniec końców zakłady w Salzgitter stały się największym tego rodzaju kompleksem przemysłowym w Europie.
Niektórzy teoretycy – zarówno lewicowi, jak i liberalni czy libertariańscy – już w latach czterdziestych XX wieku dostrzegali, że narodowy socjalizm stanowił nową formę antykapitalizmu. Ekonomista i socjolog Friedrich Pollock uzyskał doktorat na podstawie rozprawy poświęconej teorii pieniądza Karola Marksa i był współzałożycielem Instytutu Badań Społecznych (Institut für Sozialforschung) we Frankfurcie. Ludwig von Mises uchodził – obok Friedricha Augusta von Hayeka – za najważniejszego przedstawiciela austriackiej szkoły ekonomii. Obaj byli zdecydowanymi przeciwnikami narodowego socjalizmu i musieli wyemigrować do Stanów Zjednoczonych.
W opublikowanym w 1941 roku artykule poświęconym systemowi gospodarczemu narodowego socjalizmu Pollock przyznawał, że prawna instytucja własności prywatnej została co prawda zachowana, niemniej jednak argumentował, iż jej rzeczywista funkcja uległa zasadniczej zmianie. Jego zdaniem oznaczało to „zniszczenie wszystkich istotnych cech własności prywatnej, z jednym wyjątkiem”. Ponadto zauważył, że nawet największe przedsiębiorstwa utraciły prawo do swobodnego decydowania o tym, gdzie inwestować i kiedy zaprzestać nierentownej produkcji; uprawnienia te zostały bowiem w praktyce przejęte przez grupy sprawujące władzę.
Jest to jedna z najbardziej klarownych analiz struktury gospodarczej narodowego socjalizmu i odpowiada temu, co 21 czerwca 1941 roku Ludwig von Mises opisał na łamach „New York Timesa”. Mises argumentował, że niemiecki system socjalizmu, czyli Zwangswirtschaft – państwowa gospodarka nakazowa – zachowywał niektóre instytucje kapitalistyczne jedynie z nazwy. Własność prywatna formalnie nadal istniała, lecz przedsiębiorcy zostali w praktyce sprowadzeni do roli kierowników swoich przedsiębiorstw, podczas gdy to narodowosocjalistyczny rząd decydował o tym, co i w jaki sposób mają oni produkować, ustalał ceny, a także dobierał im partnerów handlowych. Mises określił ten system mianem „socjalizmu udającego kapitalizm” – wszechstronnego planowania oraz państwowej kontroli działalności gospodarczej przy jednoczesnym zachowaniu formalnych oznak gospodarki rynkowej.
Począwszy od 1940 roku Hitler w coraz większym stopniu stawał się zwolennikiem gospodarki planowej – po części dlatego, że przekonany był o wyższości Związku Radzieckiego i tamtejszego systemu gospodarczego. W swoich monologach wygłaszanych w obecności członków jego najbliższego otoczenia, znanych jako „rozmowy przy stole”, w nocy z 27 na 28 lipca 1941 roku Hitler oznajmił: „Sensowne wykorzystanie sił narodu można osiągnąć tylko przez centralną gospodarkę narodową”. Około dwóch tygodni później zauważył, że planowanie gospodarcze znajduje się dopiero we wczesnej fazie, snując wizję stworzenia całościowego niemieckiego i europejskiego ładu gospodarczego.
Stwierdzenie, iż w czasie wojny centralne sterowanie gospodarką było dopiero na wczesnym etapie, jest istotne, ponieważ pokazuje, że nawet planując okres powojenny, Hitler bynajmniej nie myślał o ograniczeniu interwencji państwa. Wręcz przeciwnie, zamierzał jeszcze bardziej rozbudować instrumenty państwowej kontroli nad gospodarką.
Owszem, Adolf Hitler nie był socjalistą w klasycznym, marksistowskim znaczeniu tego terminu. Bez wątpienia był jednak antykapitalistą i socjalistą we współczesnym sensie tego słowa. Pod tym względem Elon Musk ma rację.
Rainer Zitelmann jest niemieckim historykiem i socjologiem, a także autorem książki zatytułowanej Socjalizm w mundurze. Adolf Hitler i jego wizja narodowego socjalizmu