Niestety w praktyce świadczenie to może rodzić wiele problemów z uwagi na skomplikowaną procedurę i pozaustawowe praktyki zmierzające do ograniczenia wysokości tych świadczeń dla osób starszych. Bliska mi osoba, która przeszła udar mózgu w 2024 roku i wymaga w związku z tym całodobowej opieki uzyskała w 2024 roku świadczenie wspierające w oparciu o decyzję ustalającą poziom wsparcia w wysokości 92 pkt. Ponieważ orzeczenie o ustaleniu stopnia niepełnosprawności wydano jedynie na jeden rok, w 2025 roku zmuszona była ponownie starać się o wydanie najpierw orzeczenia o ustaleniu stopnia niepełnosprawności a następnie o wydanie decyzji ustalającej poziom wsparcia.
Jakież było zaskoczenia gdy w stosunku do tej 90-letniej osoby, której stan zdrowia z miesiąca na miesiąc się pogarsza, tym razem wydano decyzję, w której poziom wsparcia ustalona w wysokości 81 pkt. Jeszcze większe zaskoczenie pojawiło się, gdy okazało się że, wg. WZON (Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności)odzyskała częściową zdolność w takich obszarach jak: poruszanie się w nieznanym środowisku, przemieszczanie się środkami transportu, klasyfikacja docierających bodźców, prowadzenie rozmowy, opanowanie nowej umiejętności praktycznej, korzystanie z urządzeń i technologii, kupowanie artykułów codziennej potrzeby, załatwianie spraw urzędowych, kupowanie artykułów żywnościowych. Faktycznie osoba ta nie jest w stanie samodzielnie się poruszać nawet po mieszkaniu a z uwagi na demencję starczą wymaga pomocy we wszystkich obszarach aktywności życiowej. Porównanie zatem tych dwóch decyzji w aspekcie tej ciężko niepełnosprawnej osoby, zakrawało na przykry żart albo ewidentną pomyłkę. Jednakże kolejna decyzja WZON wydana na skutek wniesienia sprzeciwu od poprzedniej, nawet zmniejszyła ilość punktów do 80. Tym samym niezbędne stało się złożenie odwołania do Sądu.
Dodajmy parę informacji prawnych, które wiążą się z tym zagadnieniem. Świadczenie wspierające jest nowym świadczeniem w systemie zabezpieczenia społecznego, które istnieje w naszym systemie prawnym na mocy ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 z ze zm.) a przepisy ją regulujące znajdują się także w ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 913 ze zm.). Celem świadczenia wspierającego jest udzielenie osobom niepełnosprawnym mającym potrzebę wsparcia pomocy służącej częściowemu pokryciu wydatków związanych z zaspokojeniem szczególnych potrzeb życiowych tych osób. Świadczenie wspierające przysługuje: osobie w wieku od ukończenia 18. roku życia i posiadającej decyzję ustalającą poziom potrzeby wsparcia, w której potrzebę wsparcia określono na poziomie od 70 do 100 punktów w skali potrzeby wsparcia (art. 4b ust. 1 ustawy o rehabilitacji). Wysokość świadczenia wspierającego uzależniona jest od ilości punktów wynikających z decyzji ustalającej poziom wsparcia i wynosi:
- 95-100 pkt – 220% renty socjalnej,
- 90-94 pkt – do 180% renty socjalnej,
- 85-89 pkt – do 120% renty socjalnej,
- 80-84 pkt – do 80% renty socjalnej,
- 75-79 pkt – do 60% renty socjalnej,
- 70-74 pkt – do 40% renty socjalnej.
Nadto świadczenie wspierające było wdrażane stopniowo i przysługiwało osobom, które uzyskały 87-100 punktów – od 1 stycznia 2024 r., 78-86 punktów – od 1 stycznia 2025 r., 70-77 punktów – od 1 stycznia 2026 r. Prawo do świadczenia nie wpływa w żaden sposób na prawo lub wysokość innych świadczeń pieniężnych przysługujących osobom niepełnosprawnym (np. może być pobierane łącznie z rentą socjalną, ze świadczeniem uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji). Przysługuje ono bez względu na dochód osoby niepełnosprawnej. Jest także zwolnione z podatku dochodowego od osób fizycznych i nie podlega egzekucji sądowej i administracyjnej.
Jeżeli chodzi jednak o praktykę ograniczania wysokości punktacji w decyzji ustalającej poziom wsparcia osobom powyżej 75 roku życia, na próżno szukać takiej regulacji prawnej. Artykuł 4b ust. 1 ustawy o rehabilitacji mówi, że przy ustaleniu potrzeby wsparcia bierze się pod uwagę (adekwatnie do wieku oraz niepełnosprawności fizycznej, psychicznej, intelektualnej lub sensorycznej):zdolność osoby do samodzielnego wykonywania określonych czynności, związanych z obszarami codziennego funkcjonowania oraz rodzaj wymaganego wsparcia, z uwzględnieniem czasu niezbędnego do jej wykonania (czynności, związanych z obszarami codziennego funkcjonowania) oraz konieczności wsparcia przez inną osobę lub technologię wspomagającą, mającą na celu zapewnienie zwiększenia lub utrzymania niezależności osoby niepełnosprawnej. Zapytany przeze mnie członek składu ustalającego poziom potrzeby wsparcia o przyczynę zmniejszenia punktacji odpowiedział enigmatycznie, że „ system w tej chwili nie puszcza”. Z doniesień medialnych wynika natomiast, że w grudniu 2024 r. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej przekazało wytyczne dla specjalistów orzekających o poziomie wsparcia, z których wynika, że każda starsza osoba jest ograniczana w 9 czynnościach testu niesamodzielności do niskiego kwalifikatora WC-C, co zaniża wysokość świadczenia wspierającego. Podkreślenia wymaga, że tego typu praktyka nie ma żadnego uregulowania prawnego. Przepisy § 10 i 11 rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 23 listopada 2023 r. w sprawie ustalania poziomu potrzeby wsparcia wskazują, że dla każdej czynności związanej z obszarami codziennego funkcjonowania, jeżeli osoba zainteresowana nie ma zdolności do samodzielnego wykonania czynności, określa się rodzaj wymaganego wsparcia oraz częstotliwość wymaganego wsparcia, którym jest przypisana określona wartość punktowa. Rodzajami wsparcia są natomiast; wsparcie towarzyszące, wsparcie częściowe, wsparcie pełne, wsparcie szczególne. Z kolei każdemu rodzajowi wymaganego wsparcia jest przypisany określony współczynnik. Nie istnieje żadna podstawa prawna aby osobom powyżej 75 roku można było przypisać jednie wsparcie towarzyszące lub wsparcie częściowe. Nadto każdemu rodzajowi wymaganego wsparcia jest przypisana częstotliwość wymaganego wsparcia odpowiadająca częstości przypadków, w których osoba zainteresowana nie ma zdolności do samodzielnego wykonania określonej czynności związanej z obszarami codziennego funkcjonowania, w wymiarze: czasami; często; bardzo często; zawsze. Każdemu wymiarowi częstotliwości wymaganego wsparcia przypisany zostaje natomiast określony współczynnik. Również żaden przepis nie określa, że w przypadku osób powyżej 75 roku życia nie można im przypisać częstotliwości wsparcia: bardzo często, zawsze. Pozostaje zatem przykra refleksja, że żyjemy w państwie, które jedynie z nazwy jest państwem prawa. Wprowadzone wytyczne w sposób oczywisty dyskryminują osoby starsze a dodatkowo różnicują sytuację osób, które przed ich wydaniem uzyskały prawo do świadczenia wspierającego.
W tej sytuacji nadzieją pozostają sądy pracy i ubezpieczeń społecznych, które zmierzą się z tą problematyką w przypadku wniesienia odwołań od decyzji ustalającej poziom wsparcia. Jednakże i w tym przypadku ustawodawca przewidział swoistą pułapkę. Artykuł 4 ust. 3 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 z ze zm.) przewiduje, że w razie śmierci osoby uprawnionej, świadczenie wspierające pobierane przez tę osobę przysługuje osobie wspólnie z nią zamieszkującej i gospodarującej za pełny miesiąc, w którym nastąpił zgon, o ile świadczenie to nie zostało za ten miesiąc wypłacone już osobie uprawnionej. Regulacja ta musi budzić wątpliwości co do zgodności z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej, szczególnie w sytuacji tak rozbudowanej procedury przyznawania świadczenia wspierającego i wyżej opisanych pozaustawowych działań Ministerstwa i WZON. Niestety część z osób uprawnionych może nie doczekać sprawiedliwego wyroku a tym samym koszty ich utrzymania poniosą w całości ich bliscy.
Agnieszka Zielińska – sędzia Sądu Okręgowego w Krakowie, członek Stowarzyszenia Sędziowie RP i Prawnicy dla Polski.