W Stanach Zjednoczonych Donald Tramp zdeklasował swoich rywali z Partii Republikańskiej w prawyborach, a następnie pokonał Kamalę Harris w głosowaniu powszechnym, co zapewniło mu powrót do Białego Domu. Niewątpliwie sukces Donalda Trumpa trwale zmienił sposób, w jaki współczesna politologia i socjologia analizują procesy polityczne oraz zachowania wyborcze, zmuszając badaczy do zrewidowania dotychczasowych teorii. Naukowcy z całego świata, przede wszystkim ze Stanów Zjednoczonych, od wielu dekad próbują odpowiedzieć na pytanie, dlaczego niektórzy liderzy osiągają trwały sukces wyborczy i skutecznie sprawują władzę, podczas gdy inni z czasem tracą część społecznego zaufania, czego przykładem może być Donald Tusk. Analiza porównawcza trendów sondażowych pokazuje, że erozja zaufania do szefa rządu zbiega się w czasie ze wzrostem polaryzacji wokół tematów historyczno-państwowych.
W ostatnich tygodniach notowania premiera polskiego rządu „stale spadają”, co potwierdzają sondaże opinii publicznej. Wyraźny kryzys wizerunkowy premiera i całej „koalicji 13 grudnia” wiąże się przede wszystkim z aferą wokół Szpitala Południowego, chaosem komunikacyjnym wewnątrz obozu władzy oraz topniejącym zaufaniem społecznym. Sam D. Tusk coraz częściej staje się obiektem żartów i memów internetowych, na których prezentowany jest ze specyficznym wyrazem twarzy – od szerokiego, wymuszonego uśmiechu, po miny pełne zadumy lub ironii. Premier wyraźnie przestaje radzić sobie z emocjami – widać, że rola, w którą wszedł, zaczyna go po prostu przerastać. Karuzela wpadek ruszyła na dobre, a uderzenie w wiarygodność lekarza sygnalisty wywołało prawdziwą burzę i rozpaliło opinię publiczną do czerwoności. Takie wizerunkowe samobóje premiera idą oczywiście na konto całego rządu, drastycznie niszcząc jego wiarygodność w oczach wyborców. W politologii od dawna krąży prosta zasada: na sukces w polityce składa się cały pakiet cech. Jeśli liderowi brakuje mocnych nerwów, autorytetu, sprawnej komunikacji i talentu do gaszenia pożarów, cała rządowa konstrukcja zaczyna chwiać się w posadach.
Wracając do obszaru problemowego zarysowanego w tytule niniejszej refleksji, chciałbym przybliżyć Czytelnikom DoRzeczy wybrane zagadnienia z teorii przywództwa transformacyjnego Bernarda M. Bassa, odnosząc je do analizy działalności publicznej dr. Karola Nawrockiego – od funkcji prezesa IPN po urząd Prezydenta RP. Nie jest moim zamiarem formułowanie ocen o charakterze politycznym ani wartościowanie decyzji głowy państwa. Przedmiotem analizy pozostają wyłącznie zaobserwowane zachowania przywódcze oraz sposób budowania autorytetu i oddziaływania na otoczenie społeczne z perspektywy wspomnianej teorii oraz nauk o zarządzaniu i przywództwie.
Mam świadomość, że może pojawić się pytanie, dlaczego analizie poddaję właśnie działalność Karola Nawrockiego, a nie innych znaczących uczestników życia publicznego, takich jak Radosław Sikorski czy Marcin Kierwiński. Odpowiedź jest stosunkowo prosta. Obaj wymienieni politycy funkcjonują w przestrzeni publicznej od wielu lat, dzięki czemu ich style komunikacji, sposoby sprawowania funkcji publicznych oraz wizerunek polityczny zostały już w znacznym stopniu utrwalone zarówno w świadomości społecznej, jak i w analizach medioznawczych czy politologicznych. W ich przypadku można zaobserwować raczej stabilizację określonych wzorców zachowań niż proces ich kształtowania. Nie oznacza to oczywiście, że wspomniani politycy nie dostarczą mi materiału do podobnych analiz w przyszłości. Przeciwnie – zarówno R. Sikorski, jak i M. Kierwiński mogliby stać się przedmiotem odrębnych studiów przypadku. Warto przypomnieć, że M. Kierwiński podczas obchodów Dnia Strażaka w 2024 roku zyskał znaczną rozpoznawalność medialną z powodu szeroko komentowanego incydentu związanego z „pogłosem”, który stał się przedmiotem licznych interpretacji, również i tych złośliwych. Część Czytelników zapewne pamięta również moment, w którym minister MSWiA pokazywał przed kamerami telewizyjnymi wydruk z alkomatu wskazujący „0”. Ta wręcz groteskowa scena na stałe wpisała się w pejzaż współczesnej debaty publicznej w Polsce. Pokazała ona głęboki kryzys zaufania do instytucji państwa, gdzie urzędnik odpowiedzialny za służby mundurowe „musi legitymować się” dowodem trzeźwości przed własnymi obywatelami.
Karol Nawrocki stanowi natomiast interesujący „przypadek badawczy”. Po pierwsze, jego droga od kierowania IPN-em, instytucją o charakterze naukowo-administracyjnym, do objęcia najwyższego urzędu w państwie stwarza możliwość obserwacji procesu ewolucji przywództwa oraz sposobu przenoszenia doświadczeń organizacyjnych do sfery politycznej. Po drugie, aktywność publiczna K. Nawrockiego umożliwia analizę procesu budowania przywództwa w okresie szczególnie intensywnych zmian instytucjonalnych i politycznych. Taki wybór pozwala zweryfikować, na ile klasyczne założenia teorii przywództwa transformacyjnego Bernarda M. Bassa zachowują swoją wartość wyjaśniającą w odniesieniu do współczesnych liderów funkcjonujących w realiach demokratycznego państwa i silnie spolaryzowanej debaty publicznej w Polsce.
Bernard Morris Bass (1925–2007), amerykański psycholog, profesor zarządzania przez wiele lat związany z Binghamton University (State University of New York), jest uznawany za jednego z najwybitniejszych badaczy przywództwa XX wieku. Dorobek naukowy tego badacza obejmuje kilkaset artykułów naukowych oraz kilkanaście książek poświęconych problematyce przywództwa, motywacji i efektywności organizacyjnej. Najważniejszym dziełem Bernarda M. Bassa, na którym głównie opieram swoją refleksję, jest książka „Leadership and Performance Beyond Expectations”, opublikowana w Nowym Jorku w 1985 roku. Publikacja ta jest powszechnie uznawana za jedno z najważniejszych opracowań w dziedzinie teorii przywództwa, ponieważ w sposób systematyczny przedstawia zależności pomiędzy stylem sprawowania przywództwa, a efektywnością funkcjonowania organizacji. Bernard M. Bass kontynuował i znacząco rozwinął badania amerykańskiego politologa i historyka Jamesa MacGregora Burnsa, który w swojej przełomowej książce „Leadership” z 1978 roku, jako pierwszy wprowadził podział na przywództwo transakcyjne i transformujące (transforming leadership).
Koncepcja Bernarda M. Bassa dowodzi, że liderzy generujący ponadprzeciętną efektywność wykraczają poza tradycyjny paradygmat transakcyjny i bieżące administrowanie procesami operacyjnymi. Egzemplifikację tej teorii na najwyższym szczeblu państwowym stanowi paradygmat komunikacyjny prezydenta Karola Nawrockiego. Zamiast trzymać się sztywnych, gabinetowych procedur, K. Nawrocki stawia na komunikacyjną rewolucję, budując z obywatelami relacje oparte na autentycznym zaufaniu i emocjonalnym zaangażowaniu. W tym miejscu można by zamknąć dyskusję – jego styl to podręcznikowy wręcz przykład teorii przywództwa transformacyjnego B. Bassa, co zresztą udowodnię w dalszej części tekstu. Wystarczy przyjrzeć się jego publicznym wyjściom. Prezydent regularnie opuszcza bezpieczne, ale i nieco „skostniałe mury” Pałacu Prezydenckiego, by wyjść bezpośrednio do ludzi. Na ulicach polskich miast nie ma dla Nawrockiego barier: wita się z przechodniami, ściska dłonie i ucina sobie swobodne, codzienne rozmowy z Polakami, skracając dystans, który dotąd dzielił władzę od społeczeństwa.
W sieci ogromną popularność zdobyły materiały wideo rejestrowane przez zaskoczonych ćwiczących, którzy spotkali prezydenta na treningach w publicznym klubie fitness. Sportowa pasja, luźniejszy styl ubioru Nawrockiego (dres i czapka z daszkiem) oraz bezpośredniość stały się elementami jego strategii komunikacyjnej w mediach społecznościowych. A wspólny trening z Mariuszem Pudzianowskim zyskał dużą popularność w internecie. Bez wątpienia tego rodzaju aktywność prezydenta „przekracza utarte schematy działania” i wpisuje się w strategię budowania bezpośrednich relacji z obywatelami oraz poznawania ich oczekiwań i problemów.
Z punktu widzenia teorii Bernarda M. Bassa szczególnie interesujące jest pytanie, czy i w jakim stopniu u Nawrockiego można zidentyfikować elementy przywództwa transformacyjnego, takie jak: idealizowany wpływ (idealized influence), motywowanie poprzez inspirację (inspirational motivation), stymulacja intelektualna (intellectual stimulation) oraz zindywidualizowane podejście do współpracowników i obywateli (individualized consideration). Analiza działalności publicznej Nawrockiego pozwala wskazać szereg działań, które – z perspektywy omawianej teorii – mogą być interpretowane jako przykłady realizacji poszczególnych elementów tak definiowanego przywództwa. Oto niektóre przykłady:
Według B. Bassa wpływ idealizowany oznacza, że lider buduje autorytet dzięki konsekwencji między głoszonymi wartościami a podejmowanymi działaniami. Zwolennicy postrzegają taką osobę jako wiarygodną, odpowiedzialną i konsekwentną. W działalności K. Nawrockiego można wskazać ciągłość zaangażowania w obszarze historii najnowszej Polski. Od 2009 r. był związany z Instytutem Pamięci Narodowej, następnie kierował Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku (od 2017 r.), a od 2021 r. pełnił funkcję prezesa IPN. Jego aktywność zawodowa koncentrowała się wokół badań historycznych, edukacji i upamiętniania wydarzeń XX wieku. Przykładem działań odpowiadających komponentowi „idealized influence” mogą być obecnie wystąpienia prezydenta Nawrockiego, z okazji świąt państwowych i ważnych dat historycznych. W swoich przemówieniach Nawrocki często odwołuje się do pamięci o ofiarach nazizmu i komunizmu, wskazując, że pamięć historyczna jest obowiązkiem współczesnych społeczeństw. Akcentuje potrzebę ochrony prawdy historycznej i odpowiedzialności państwa za zachowanie dziedzictwa narodowego. Tego rodzaju komunikaty są zgodne z opisanym przez B. Bassa mechanizmem budowania autorytetu poprzez konsekwentne odwoływanie się do określonych wartości, w tym przypadku do wartości patriotycznych (miłości i szacunku do własnego kraju, przywiązania do kultury, historii i tradycji itd.).
Drugim komponentem modelu B. Bassa jest zdolność tworzenia wizji przyszłości oraz mobilizowania społeczeństwa wokół wspólnych wartości (inspirational motivation). K. Nawrocki wielokrotnie apeluje o potrzebę dialogu, budowania silnej wspólnoty narodowej. Takie odwołanie do wspólnych wartości stanowi przykład motywacji inspirującej, ponieważ nie dotyczy ono wyłącznie faktów historycznych, ale wskazuje na ich znaczenie dla współczesnego i przyszłego społeczeństwa. W sferze praktycznej postawa ta manifestuje się poprzez aktywne wykorzystywanie prerogatyw głowy państwa do kształtowania polityki pamięci, czego przykładem są inicjatywy legislacyjne zmierzające do penalizacji propagowania ideologii banderowskiej oraz instytucjonalna ochrona prawdy o ofiarach masowych zbrodni. W świetle teorii B. Bassa stanowcza reakcja wobec decyzji prezydenta Wołodymyra Zełenskiego o nadaniu ukraińskiej jednostce wojskowej imienia „Bohaterów UPA” – stanowi urzeczywistnienie tej doktryny, gdzie kompromis dyplomatyczny ustępuje miejsca bezwarunkowej obronie i wzmacnianiu pamięci historycznej. Decyzja prezydenta Karola Nawrockiego o pozbawieniu prezydenta Ukrainy najwyższego polskiego odznaczenia państwowego formalnie zamknęła instytucjonalny etap tego sporu, jednak wywołała natychmiastową reakcję szefa rządu. Donald Tusk jednoznacznie ocenił to działanie jako błąd, podkreślając publicznie, że „konflikt między Polską i Ukrainą cieszy Putina i szokuje naszych sojuszników”. Z perspektywy analizowanego modelu przywództwa stanowisko premiera można interpretować jako odzwierciedlenie wyłącznie priorytetowego traktowania bieżących celów polityki zagranicznej, kosztem wyraźniejszego zaakcentowania kwestii pamięci historycznej.
Trzeci element przywództwa transformacyjnego wg. B. Bassa odnosi się do stymulacji intelektualnej (intellectual stimulation), w myśl, której lider transformacyjny zachęca swoich odbiorców do samodzielnego myślenia, zdobywania wiedzy oraz krytycznej analizy rzeczywistości. Karol Nawrocki jest autorem publikacji naukowych dotyczących historii najnowszej Polski oraz współautorem opracowań źródłowych poświęconych działalności „Solidarności”, opozycji antykomunistycznej i dziejom PRL. W IPN pod jego kierownictwem rozwijano działalność wydawniczą, organizowano konferencje naukowe, debaty, projekty edukacyjne oraz wystawy skierowane do uczniów, studentów i nauczycieli. Również i teraz, kiedy Nawrocki jest głową państwa – jego działania wpisują się w komponent stymulacji intelektualnej, ponieważ ich celem jest rozwijanie świadomości historycznej i edukacji obywatelskiej, zwłaszcza w pokoleniu młodych Polaków. W literaturze przedmiotu podkreśla się, że stymulacja intelektualna nie polega jedynie na przekazywaniu wiedzy, lecz na zachęcaniu odbiorców do refleksji nad problemami społecznymi. Działalność prezydenta może być analizowana właśnie w tym kontekście.
Ostatni komponent teorii przywództwa transformacyjnego B. Bassa odnosi się do wspierania rozwoju współpracowników i budowania relacji opartych na zaufaniu (individualized consideration). Jako prezes IPN-u K. Nawrocki nadzorował działalność obejmującą oddziały w całym kraju, współpracę z nauczycielami, historykami, muzealnikami oraz organizacjami społecznymi. Instytut rozwijał programy edukacyjne dla szkół, konkursy historyczne, szkolenia nauczycieli i projekty popularyzujące historię Polski. Działania te wymagały współpracy interdyscyplinarnej oraz koordynacji wielu zespołów eksperckich. Obecnie, kiedy jest prezydentem – K. Nawrocki wspiera działalność i rozwój wielu środowisk, skupiając wokół siebie zespoły eksperckie, rady społeczne oraz komitety doradcze. Poprzez tworzenie platform dialogu instytucjonalnego, głowa państwa integruje przedstawicieli nauki, kultury oraz organizacji pozarządowych, co pozwala na wypracowywanie wieloaspektowych strategii państwowych i programów społecznych. Z perspektywy teorii B. Bassa można uznać, że działalność publiczna K. Nawrockiego odpowiada komponentowi indywidualnego podejścia, choć pełna ocena tego wymiaru wymagałaby dalszych analiz i badań.
Bez wątpienia, zastosowanie teorii przywództwa transformacyjnego Bernarda M. Bassa do analizy działalności publicznej dr. Karola Nawrockiego pozwoliło na zrozumienie mechanizmów, za pomocą których kształtuje on współczesną politykę pamięci oraz wpływa na postawy obywatelskie Polaków.
Po pierwsze, model przywództwa Karola Nawrockiego można interpretować jako wykraczający poza ramy klasycznego przywództwa transakcyjnego, koncentrującego się przede wszystkim na sprawnym zarządzaniu instytucjonalnym. W analizowanym ujęciu jego działania zmierzają do kształtowania trwałych postaw i wartości zarówno wśród współpracowników, jak i w debacie publicznej.
Po drugie, istotnym elementem tego modelu jest wzmacnianie świadomości historycznej obywateli poprzez eksponowanie doświadczeń XX wieku jako ważnego punktu odniesienia dla budowy odpowiedzialnego społeczeństwa obywatelskiego oraz kształtowania współczesnej tożsamości narodowej.
Po trzecie, w świetle teorii przywództwa transformacyjnego Bernarda M. Bassa lider kieruje się spójnym systemem wartości, który nadaje priorytet celom wykraczającym poza doraźne korzyści polityczne. Z tej perspektywy stanowcze działania Karola Nawrockiego, w tym reakcje na decyzje władz Ukrainy dotyczące kwestii pamięci historycznej i polityki tożsamościowej, można interpretować jako wyraz konsekwentnej obrony wartości uznawanych za fundamentalne. W takim ujęciu gotowość do ponoszenia kosztów politycznych lub dyplomatycznych stanowi element przywództwa transformacyjnego, którego celem jest nie tylko osiąganie bieżących rezultatów, lecz także kształtowanie długofalowych postaw społecznych i norm moralnych.
Jednocześnie, zgodnie z metodologią nauk społecznych, poczynione przeze mnie analizy nie przesądzają o skuteczności przywództwa ani nie stanowią oceny politycznej, lecz pokazują, w jaki sposób teoria naukowa może zostać wykorzystana do interpretacji zachowań współczesnego lidera. W tym ujęciu dr Karol Nawrocki przejawia cechy przywódcy zakorzenionego w świadomości publicznej, którego działania rezonują z oczekiwaniami znacznej części społeczeństwa. Empirycznym dowodem potwierdzającym tę zależność są czerwcowe sondaże IBRiS dla Onetu, w których prezydent zanotował rekordowy poziom zaufania (54,8%), oraz badania dla Polsat News, wskazujące na wzrost pozytywnych ocen jego działalności do poziomu 51,7%. Z perspektywy naukowej, te wskaźniki poparcia mogą być interpretowane jako efekt skutecznego generowania tzw. wpływu idealizowanego (idealized influence), czyli budowania zaufania poprzez bezkompromisową obronę wartości tożsamościowych.
Konrad Wierzbicki
badacz problemów społecznych